Những năm qua, người có uy tín trong đồng bào dân tộc thiểu số miền núi xứ Thanh luôn phát huy vai trò cầu nối giữa chính quyền với nhân dân, là lực lượng nòng cốt trong các phong trào thi đua yêu nước và thực hiện các cuộc vận động tại địa phương. Bằng kinh nghiệm, vốn sống và sự tin tưởng của cộng đồng, họ trở thành điểm tựa tinh thần vững chắc của bản làng, góp phần duy trì đoàn kết, giữ gìn an ninh trật tự và thúc đẩy phát triển ở các vùng cao biên giới.
Cuộc chiến vượt qua hủ tục
Sinh ra và lớn lên ở bản nghèo Pha Đén, một bản người Mông đã tồn tại hơn 200 năm trên đỉnh núi cao thuộc xã Pù Nhi, tỉnh Thanh Hóa, ông Lâu Minh Pó sau này xuống núi làm giáo viên, rồi trở thành cán bộ chủ chốt cấp huyện. Trước khi nghỉ hưu với cương vị Phó Bí thư Huyện ủy, ông vẫn luôn đau đáu mong muốn xóa bỏ những hủ tục lạc hậu trong đồng bào dân tộc Mông ở quê hương mình.
Toàn xã Pù Nhi có 7 bản người Mông. Từ xưa, người Mông thường sinh sống ở lưng chừng núi cao, không có ruộng nước, chủ yếu canh tác nương rẫy. Cộng với điều kiện thời tiết khắc nghiệt, đời sống của bà con gặp rất nhiều khó khăn, thiếu thốn.
Theo ông Lâu Minh Pó, một số hủ tục, tập quán lạc hậu từng tồn tại lâu dài trong đời sống sinh hoạt, cản trở sự phát triển của người Mông như: thách cưới nặng nề, tảo hôn, hôn nhân cận huyết thống, tang ma không sử dụng quan tài, mê tín dị đoan… Những tập tục này đã ảnh hưởng không nhỏ đến đời sống của người dân.
Từ xa xưa, người Mông vẫn giữ quan niệm: Nếu đưa người chết vào quan tài thì linh hồn người chết sẽ không về được với tổ tiên, như thế là trái với luật lệ, sẽ bị tổ tiên trách phạt, cả dòng họ, bản làng sẽ gặp tai ương, lụi bại. Bên cạnh đó, nếu tổ chức tang ma không linh đình, không giết mổ nhiều trâu, bò, lợn, gà đem cúng thì người chết sẽ không có nhiều của cải mang theo. Vì vậy, nhiều gia đình lâm vào cảnh nợ nần sau khi nhà có người qua đời.
Theo quan niệm này, việc tổ chức tang ma còn phải tuân theo những quy định riêng về ngày chôn cất: đàn ông chôn ngày lẻ, đàn bà chôn ngày chẵn. Điều đó dẫn đến việc nhiều gia đình phải làm lễ cúng kéo dài. Thi thể người chết có thể được giữ trong nhà từ 3 đến 7 ngày. Sau khi phân hủy, bốc mùi hôi thối mới được đưa ra huyệt mộ. Có những trường hợp, người qua đời được gia đình đặt trên chiếc cáng, treo trong nhà gần một tuần. Trong suốt thời gian đó, thi thể phân hủy, bốc mùi hôi thối nồng nặc. Thế nhưng, ngày nào gia chủ cũng mổ trâu, mổ bò, lợn, gà để cúng tế, mời anh em dòng họ, làng bản đến ăn uống linh đình bên cạnh thi thể người chết.
Mặc dù những hủ tục đã ăn sâu, bén rễ, gắn chặt với nếp sống của đồng bào, nhưng ông Lâu Minh Pó không chấp nhận để những tập quán lạc hậu tiếp tục cản trở sự phát triển của bản làng. Ông đã dành nhiều năm kiên trì vận động, từng bước thay đổi nhận thức của người dân, bắt đầu từ việc đưa người chết vào quan tài, thực hiện nếp sống văn minh trong tang ma.
Việc thay đổi một tập tục liên quan đến tâm linh vốn vô cùng khó khăn. Ông Pó quyết định bắt đầu từ chính đám tang của người thân, đó là người chú ruột của mình. Đây là việc chưa từng có dòng họ nào thực hiện nên gặp phải sự phản đối quyết liệt, nhất là từ các cụ già trong làng, kể cả cha ruột của ông.
Những người phụ nữ trong dòng họ cũng lên tiếng chửi rủa, một số thanh niên còn dọa đánh. Ông Pó phải đối mặt với những lời phản đối gay gắt: “Người nào làm quan tài thì tống người đó vào trước, ai mà đảo lộn phong tục tập quán, đi ngược phong tục của ông cha để lại thì dòng họ đó bị diệt lùi…”.
Không lùi bước trước sự phản đối, ông Pó cùng một số ít người trong dòng họ và cán bộ huyện kiên trì thực hiện. Cuối cùng, đám tang đầu tiên của dòng họ đã đưa người chết vào quan tài theo nếp sống văn hóa mới. Từ câu chuyện của gia đình mình, ông Pó đã góp phần mở ra sự thay đổi trong nhận thức của đồng bào về những tập tục tang ma tồn tại lâu đời.
Những “cột mốc sống”
Tại vùng biên giới xã Bát Mọt, già làng Lang Minh Huyến ở bản Khẹo và già làng Lang Thanh Chuẩn ở bản Vịn là những tấm gương tiêu biểu trong phong trào toàn dân tham gia bảo vệ chủ quyền, an ninh biên giới quốc gia.
Trên tuyến biên giới khu vực Bát Mọt có 9 cột mốc quốc gia, tiếp giáp với cụm bản Thà Láu, huyện Sầm Tớ, tỉnh Hủa Phăn, Lào. Đây là địa bàn có địa hình hiểm trở, giao thông đi lại khó khăn, kinh tế chậm phát triển, tình hình an ninh trật tự tiềm ẩn nhiều diễn biến phức tạp.
Sinh ra và lớn lên trên chính mảnh đất biên cương Bát Mọt, ông Lang Minh Huyến (75 tuổi), ở bản Khẹo, luôn được người dân quý mến, tin tưởng và nghe theo những điều ông nói, việc ông làm. Với ông Huyến, bảo vệ đường biên, cột mốc biên giới cũng đồng nghĩa với bảo vệ ngôi nhà của chính mình.
Vì vậy, ông đã vận động người dân trong bản ký kết tham gia bảo vệ đường biên, cột mốc với chính quyền địa phương và Đồn Biên phòng; cùng chung tay, góp sức thực hiện nhiệm vụ thiêng liêng là giữ gìn tuyến biên giới hòa bình, hữu nghị.
Già làng Lang Minh Huyến chia sẻ: “Vì tuổi đã cao, việc leo núi đi rừng rất khó khăn, nguy hiểm nên vợ, con cháu khuyên tôi không tham gia bảo vệ cột mốc vùng biên nữa, để con cháu trẻ khỏe làm. Nhưng tôi nghĩ, mình còn sức khỏe là còn cống hiến, gương mẫu cho con cháu học tập và noi theo. Tôi đi rừng từ nhỏ, lại tham gia cùng Bộ đội Biên phòng giữ cột mốc từ lâu nên có kinh nghiệm đi rừng.
Đồn Biên phòng thời điểm nào cũng có người mới, đặc biệt là người dưới xuôi lên, không có kinh nghiệm đi rừng. Tôi muốn dẫn các đồng chí ấy đi cho quen đường xá, đỡ vất vả; cũng là góp sức lực của mình để bảo vệ vùng biên. Đến nay, sức khỏe không còn đáp ứng cho việc đi rừng, tôi bảo ban con cháu làm theo điều tôi đã làm bao năm qua”.
Ông Nguyễn Thế Thắng, Chủ tịch UBND xã Bát Mọt, nhận xét: Những tấm gương sáng như cụ Huyến, già Chuẩn nói riêng và những người có uy tín trong đồng bào dân tộc thiểu số trên địa bàn biên giới nói chung là những cánh tay đắc lực của Bộ đội Biên phòng đóng trên địa bàn. Họ phát huy sức mạnh đoàn kết toàn dân trong công cuộc bảo vệ chủ quyền, an ninh biên giới quốc gia, giữ gìn trật tự, an toàn xã hội trên địa bàn.
Theo ông Thắng, những người có uy tín luôn là cây cao bóng cả, là điểm tựa của bản làng. Với kinh nghiệm, vai trò, vốn sống và uy tín của mình, các cụ gương mẫu đi đầu, đồng thời tuyên truyền, vận động người thân, dòng họ và cộng đồng dân cư thực hiện tốt chủ trương, chính sách của Đảng, Nhà nước; chấp hành pháp luật về biên giới quốc gia; tham gia các nhiệm vụ chính trị, phong trào thi đua của địa phương, góp phần bảo vệ an ninh biên giới, giữ vững bình yên bản làng.
