13 năm không đổi hình ảnh cảnh báo trên bao thuốc lá
Tại toạ đàm “Thế hệ người Việt trẻ nói không với thuốc lá” do Báo Nhân dân tổ chức vào sáng 27/10, PGS.TS Lê Thị Thanh Hương, Phó Hiệu trưởng Trường đại học Y tế công cộng cho biết, sau 13 năm triển khai Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá, hệ thống cảnh báo sức khỏe bằng hình ảnh trên bao bì thuốc lá tại Việt Nam chưa có sự thay đổi đáng kể. Sáu hình ảnh cảnh báo sức khỏe đang áp dụng tại Việt Nam từ tháng 5/2013 đến nay vẫn giữ nguyên diện tích 50% mỗi mặt chính trước và sau của bao bì.
Theo PGS, TS Lê Thị Thanh Hương, việc sử dụng các hình ảnh cảnh báo trong thời gian dài khiến người hút thuốc dần quen mắt, làm giảm hiệu quả truyền tải thông điệp. Kết quả khảo sát cho thấy, tỷ lệ người hút thuốc chú ý đến cảnh báo sức khỏe giảm từ 91,1% năm 2015 xuống 80% năm 2024.
Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá năm 2012 quy định cảnh báo phải thay đổi 2 năm một lần, nhưng bộ 6 hình ảnh được sử dụng từ 2013 đến nay vẫn chưa được thay đổi.
“Nghiên cứu năm 2015, 91,1% người hút thuốc nhận thấy cảnh báo; điều tra PGATS 2024 tại 37 tỉnh, thành phố ghi nhận tỷ lệ người hút chú ý đến cảnh báo là 80% – cho thấy dấu hiệu suy giảm sự chú ý tới cảnh bảo sức khỏe trên vỏ bao thuốc lá. Đánh giá năm 2019 của Trường đại học Y tế công cộng cũng cho thấy hiệu quả của cả 6 mẫu đều giảm”, bà Hương cho biết.
Một vấn đề khác là cảnh báo sức khỏe bằng trên bao bì thuốc lá có thể bị tem thuốc lá che khuất. Theo chuyên gia, Thông tư liên tịch số 5/2013 có quy định cấm che lấp, che mờ cảnh báo sức khỏe, nhưng có “kẽ hở” là “trừ việc dán tem thuốc lá theo quy định của pháp luật” (Điều 4.2a). Chính điểm này làm cho một số sản phẩm thuốc lá lưu hành trên thị trường có cảnh báo sức khỏe bị tem che một phần lớn diện tích. Vì vậy, cần quy định rõ trong Luật việc không để tem thuốc lá hoặc bất kỳ vật liệu nào che lấp cảnh báo sức khỏe trên bao bì.
Về diện tích cảnh báo, Việt Nam tụt hạng về cảnh báo sức khỏe từ vị trí thứ 28 trong số 198 quốc gia và vùng lãnh thổ năm 2014 xuống vị trí thứ 95 trong số 212 quốc gia và vùng lãnh thổ năm 2025 khi xét theo diện tích cảnh báo sức khỏe. Trong khi đó, nhiều quốc gia đã tăng đáng kể diện tích cảnh báo trên bao bì thuốc lá. Thái Lan áp dụng diện tích cảnh báo 85%; Lào, Myanmar, Singapore và Brunei áp dụng mức 75%.
Thực trạng này cho thấy cần đổi mới cả diện tích, hình thức và nội dung cảnh báo sức khỏe nhằm duy trì hiệu quả truyền thông về tác hại của thuốc lá.
Theo PGS, TS Lê Thị Thanh Hương, cảnh báo sức khỏe bằng hình ảnh tác động đến hành vi của người hút thuốc theo một chuỗi liên tiếp: thu hút sự chú ý, tăng khả năng ghi nhớ, giúp người hút hiểu rõ hơn về nguy cơ sức khỏe, hình thành ý định bỏ thuốc và thúc đẩy nỗ lực bỏ thuốc.
Cảnh báo có diện tích lớn hơn, hình ảnh rõ ràng và nội dung mới giúp tăng khả năng thu hút sự chú ý, ghi nhớ thông điệp và nhận thức về những nguy cơ do thuốc lá gây ra. Ngược lại, khi cảnh báo nhỏ và được sử dụng trong thời gian dài mà không thay đổi, người hút thuốc dễ quen mắt, khiến hiệu quả tác động của cảnh báo suy giảm.
Đề xuất tăng diện tích cảnh báo sức khỏe lên ít nhất 85%
Trao đổi bên lề tọa đàm, ông Nguyễn Huy Quang, nguyên Vụ trưởng Vụ Pháp chế (Bộ Y tế), cho rằng việc xử phạt hành vi hút thuốc lá trong phòng khách sạn không đơn giản.
Một người hút thuốc chỉ mất vài giây, người hút lâu hơn cũng chỉ khoảng một phút. Camera chưa chắc ghi lại được hành vi vi phạm; kể cả có hình ảnh, việc xác định người hút thuốc cũng không dễ dàng.
Theo ông Quang, hút thuốc lá là hành vi phổ biến, liên quan đến nhiều người. Vì vậy, pháp luật cần hướng đến điều chỉnh hành vi thông qua thông tin, giáo dục, truyền thông và nâng cao nhận thức, sau đó mới đến xử lý vi phạm. Về cảnh báo sức khỏe trên bao bì thuốc lá, ông Quang cho biết diện tích cảnh báo tại Việt Nam vẫn giữ ở mức 50% mặt trước và mặt sau bao thuốc trong suốt 13 năm.
Hình ảnh cảnh báo cũng không thay đổi trong thời gian dài, khiến người hút thuốc dần quen mắt, làm giảm hiệu quả truyền tải thông điệp. “Theo tôi, hình ảnh cần được thay đổi định kỳ để duy trì tác động”, ông Quang nói.
Tại Đông Nam Á, diện tích cảnh báo sức khỏe trên bao bì thuốc lá ở Timor-Leste khoảng 92-92,5%, Thái Lan đạt 85% và nhiều quốc gia khác cũng ở mức 85%. Trong khi đó, Việt Nam hiện ở mức 50. Bên cạnh cảnh báo sức khỏe, ông Quang cho rằng cần đánh giá hiệu quả thực tế của chính sách tăng thuế thuốc lá.
Theo lộ trình đến năm 2031, thuế thuốc lá sẽ tăng, nhưng vấn đề quan trọng là mức tăng có đủ sức làm thay đổi hành vi tiêu dùng hay không. WHO cảnh báo nguy cơ tạo ra thế hệ mới lệ thuộc nicotine Tại tọa đàm, Tiến sĩ Angela Pratt, Trưởng đại diện Tổ chức Y tế thế giới (WHO) tại Việt Nam nhấn mạnh, các sản phẩm thuốc lá và nicotine mới không an toàn, không có lợi cho sức khỏe.
Những sản phẩm này chứa nicotine, một chất gây nghiện mạnh, cùng nhiều chất độc liên quan đến ung thư, bệnh tim mạch và hô hấp. Đáng chú ý, một số sản phẩm có thể phát thải các chất thậm chí độc hại hơn khói thuốc lá thông thường.
Theo đại diện WHO, nicotine đặc biệt nguy hiểm đối với trẻ em, thanh thiếu niên và phụ nữ mang thai. Chất này có thể ảnh hưởng đến sự phát triển não bộ, suy giảm khả năng học tập và gia tăng nguy cơ rối loạn lo âu. Người trẻ sử dụng thuốc lá điện tử cũng có nguy cơ chuyển sang hút thuốc lá điếu thông thường cao hơn.
Đại diện WHO cũng cảnh báo, nhiều doanh nghiệp sản xuất và tiếp thị những sản phẩm mới chính là các doanh nghiệp từng phủ nhận mối liên hệ giữa hút thuốc lá và ung thư phổi trong nhiều thập kỷ. Theo bà, việc phát triển các dòng sản phẩm này không nhằm giúp người hút thuốc cai nghiện, mà là cơ hội kinh doanh để tạo ra một thế hệ người lệ thuộc nicotine mới.
Theo đại diện WHO, việc cấm toàn diện các loại thuốc lá điện tử, bao gồm cả sản phẩm không chứa nicotine, không chỉ giúp khắc phục những khoảng trống pháp lý mà còn tạo thuận lợi cho công tác thực thi, phù hợp hơn với tinh thần Nghị quyết số 173/2024/QH15 của Quốc hội.
Đối với người đang hút thuốc có nhu cầu cai nghiện, WHO khuyến nghị lựa chọn những biện pháp đã được chứng minh hiệu quả, như tư vấn của nhân viên y tế, đường dây hỗ trợ cai thuốc lá, hỗ trợ thay đổi hành vi và các loại thuốc cai nghiện được phê duyệt, thay vì tin vào những lời quảng cáo thiếu căn cứ của ngành công nghiệp thuốc lá.
