Từ đơn cực đến đa cực: Trật tự thế giới đang thay đổi ra sao?

Thế giới đang rời xa cấu trúc đơn cực từng định hình quan hệ quốc tế trong nhiều thập kỷ, nhưng một trật tự đa cực mới liệu đã được hình thành? Đó là vấn đề được đưa ra thảo luận bởi các chuyên gia Nga và quốc tế tại Hội nghị thường niên lần thứ 23 của Câu lạc bộ Valdai, diễn ra tại vùng Moscow từ ngày 28/9 đến 1/10. 

Thế giới đơn cực không còn?

“Thế giới đơn cực không còn nữa, nhưng hệ thống đa cực sẽ trông như thế nào?”

Đây là câu hỏi được học giả Na Uy, Glen Diesen đặt ra tại phiên thảo luận đầu tiên của Hội nghị Valdai. Theo ông, trong nhiều thập kỷ, thế giới hình thành một hệ thống quốc tế mở, với mạng lưới thương mại và liên kết kinh tế ngày càng rộng. Nhưng cùng với quá trình đó là sự gia tăng vai trò chi phối của Mỹ. Với cách nhìn này, vấn đề hiện nay không còn là thế giới có tiếp tục duy trì cấu trúc đơn cực hay không. Câu hỏi lớn hơn là trật tự mới sẽ vận hành như thế nào khi không còn một trung tâm duy nhất có khả năng chi phối toàn bộ hệ thống.

Tại Valdai, nhiều diễn giả cho rằng các nước ngày càng muốn có nhiều lựa chọn hơn trong quan hệ đối ngoại. Gustavo de Carvalho, chuyên gia đến từ Nam Phi, cho rằng với nhiều nước thuộc các quốc gia đang phát triển ở châu Á, châu Phi và Mỹ Latinh, đa cực gắn với nhu cầu tăng quyền tự chủ. Các nước muốn có thể hợp tác với nhiều đối tác khác nhau, đồng thời vẫn giữ khả năng tự quyết định khi lợi ích của mình thay đổi.  Nói cách khác, trong một thế giới có nhiều trung tâm quyền lực, một quốc gia không nhất thiết phải chọn một bên và phụ thuộc lâu dài vào bên đó. Họ có thể mở rộng quan hệ với nhiều đối tác để có thêm không gian lựa chọn.

Tuy nhiên, các chuyên gia cũng lưu ý rằng nhiều đối tác chưa chắc đồng nghĩa với nhiều tự chủ. Một quan hệ hợp tác mới vẫn có thể tạo ra sự phụ thuộc mới nếu một bên nắm quá nhiều nguồn lực hoặc có khả năng chi phối các điều kiện hợp tác.  Đây là lý do quá trình chuyển từ đơn cực sang đa cực không thể diễn ra chỉ bằng sự thay đổi về số lượng các cường quốc. Điều quan trọng hơn là các nước sẽ xây dựng quan hệ với nhau như thế nào.

Đa cực đang hình thành từ kinh tế đến chính trị

Những thay đổi này thể hiện khá rõ trong kinh tế thế giới. Tại phiên thảo luận ngày 29/9 về kinh tế toàn cầu, các chuyên gia Valdai nhận định nền kinh tế thế giới đang phải thích ứng với những cú sốc địa chính trị và xung đột. Toàn cầu hóa không biến mất, nhưng các quốc gia ngày càng quan tâm hơn đến khả năng tự bảo vệ nền kinh tế và giảm những sự phụ thuộc có thể trở thành rủi ro.

Natalia Stapran, chuyên gia thuộc Học viện Tổng thống Nga, gọi tình trạng hiện nay là “một thế giới vừa liên kết vừa xung đột”. Các nước vẫn cần thị trường, công nghệ, vốn và đối tác của nhau, nhưng đồng thời muốn kiểm soát tốt hơn những lĩnh vực mà họ cho là có ý nghĩa đối với an ninh và lợi ích quốc gia. Điều này lý giải một số xu hướng đang diễn ra: các nước tìm thêm thị trường mới, mở rộng tuyến vận tải, đa dạng hóa đối tác và tăng sử dụng đồng tiền quốc gia trong thanh toán. Marco Carnelos, Giám đốc điều hành MC Geopolicy, cho rằng việc đồng USD bị sử dụng như một công cụ gây sức ép đang thúc đẩy một số nước tìm kiếm các phương thức thanh toán khác. Tuy nhiên, theo ông, điều đó không có nghĩa các nước muốn từ bỏ hoàn toàn đồng USD.

Một thay đổi khác là trọng lượng kinh tế của các nước ngoài phương Tây ngày càng tăng. Tại Valdai, các chuyên gia nhấn mạnh vai trò ngày càng lớn của nhóm BRICS và các nền kinh tế châu Á. Châu Á cũng được nhìn nhận là khu vực ngày càng giữ vị trí trung tâm trong kinh tế thế giới. Nhưng sự gia tăng sức mạnh kinh tế chưa đồng nghĩa với việc các nước châu Á đã có đầy đủ khả năng tự bảo đảm an ninh. Các chuyên gia cho rằng các nước trong khu vực vẫn cần xây dựng những cơ chế đối thoại và hợp tác để tránh bị cuốn vào các cuộc cạnh tranh giữa những cường quốc bên ngoài.

Như vậy, đa cực không chỉ là chuyện một nước mạnh lên, một nước khác yếu đi. Nó còn thể hiện ở việc nhiều trung tâm kinh tế và chính trị cùng xuất hiện, trong khi các quốc gia có xu hướng mở rộng lựa chọn và giảm sự phụ thuộc vào một đối tác duy nhất. Nhưng một câu hỏi vẫn còn bỏ ngỏ: các trung tâm quyền lực đó sẽ cùng tồn tại theo những nguyên tắc nào?

Nga trong trật tự đang định hình

Đối với Nga, câu trả lời được Ngoại trưởng Sergei Lavrov nêu khá rõ tại Valdai: quan hệ quốc tế cần dựa trên đối thoại bình đẳng và tính đến lợi ích của các bên. Khi được hỏi liệu Mỹ có buộc phải suy nghĩ theo hướng đa phương hay không, ông Lavrov nói: “Cuộc sống mới chỉ bắt đầu. Hãy kiên nhẫn”. Ông nhấn mạnh Mỹ trên thực tế vẫn phải duy trì tiếp xúc với Nga và Trung Quốc, trong đó các bên thảo luận những bước đi có thể đáp ứng lợi ích của cả hai phía.  Phát biểu này cho thấy cách Moscow nhìn về trật tự đang hình thành: không phải thay một trung tâm quyền lực này bằng một trung tâm khác, mà là một hệ thống trong đó nhiều trung tâm phải tính đến lợi ích của nhau.

Quan điểm này không chỉ được thể hiện trong ngoại giao mà còn trong cách Nga điều chỉnh nền kinh tế. Tại phiên thảo luận về khả năng chống chịu của nền kinh tế, Ivan Timofeev, Giám đốc Chương trình của Câu lạc bộ Valdai, cho rằng Nga đã có sự chuẩn bị từ trước, trong đó có việc xây dựng hệ thống tài chính trong nước, giảm phụ thuộc vào đồng USD và nhanh chóng chuyển hướng xuất khẩu sang các thị trường phương Đông. Điều này cho thấy sự thay đổi của trật tự thế giới đối với Nga không chỉ là vấn đề chính trị. Nga cũng đang điều chỉnh các quan hệ kinh tế để thích ứng với một môi trường quốc tế có nhiều trung tâm và nhiều rủi ro hơn.

Từ các thảo luận tại Valdai, có thể thấy quá trình chuyển từ đơn cực sang đa cực đã trở thành một thực tế được nhiều diễn giả bàn luận, nhưng trật tự đa cực vẫn chưa có hình dạng hoàn chỉnh. Các trung tâm kinh tế và chính trị mới đang nổi lên, các quốc gia tìm cách mở rộng lựa chọn, trong khi những quy tắc để các trung tâm này cùng tồn tại vẫn đang được tranh luận. Với Nga, đây là quá trình vừa thay đổi môi trường đối ngoại, vừa đòi hỏi nước này điều chỉnh cách tiếp cận về ngoại giao và kinh tế.