Làm rõ giới hạn duy trì biện pháp bảo toàn tài sản
Chiều 27/10, thảo luận về dự thảo Nghị quyết của Quốc hội về thực hiện thí điểm cơ chế thu hồi và xử lý tài sản liên quan đến tội phạm không qua kết tội tại Kỳ họp thứ 2, Quốc hội khóa XVI, các Đại biểu Quốc hội cơ bản tán thành sự cần thiết ban hành nghị quyết. Bên cạnh yêu cầu nâng cao hiệu quả thu hồi tài sản, các ý kiến đề nghị hoàn thiện tiêu chí chứng cứ, điều kiện áp dụng, cơ chế bảo vệ người thứ ba ngay tình và kiểm soát chặt chẽ các biện pháp kê biên, phong tỏa, bảo đảm quyền sở hữu hợp pháp.
Đại biểu Nguyễn Thị Việt Nga, Đoàn Đại biểu Quốc hội thành phố Hải Phòng, tán thành sự cần thiết ban hành nghị quyết, đồng thời ghi nhận những nội dung đã được Viện kiểm sát nhân dân tối cao tiếp thu, giải trình tại Báo cáo số 150. Tuy nhiên, đại biểu đề nghị tiếp tục làm rõ hai vấn đề nhằm bảo đảm cơ chế thu hồi tài sản được thực hiện chặt chẽ, hiệu quả.
Vấn đề thứ nhất là giới hạn thời gian duy trì các biện pháp kê biên, phong tỏa khi chuyển từ tố tụng hình sự sang thủ tục dân sự. Khoản 3 Điều 15 dự thảo cho phép những biện pháp đã áp dụng trong vụ án hình sự tiếp tục được thực hiện cho đến khi có quyết định của Tòa án. Theo đại biểu, nguyên tắc bảo toàn tài sản là cần thiết, nhưng quy định hiện nay chưa xác định rõ thời hạn chuyển tiếp, có thể dẫn đến tình trạng quyền định đoạt tài sản bị hạn chế kéo dài.
Báo cáo số 140 của Chính phủ từng đề xuất duy trì các biện pháp này tối đa 30 ngày kể từ ngày quyết định đình chỉ có hiệu lực hoặc đến khi Tòa án quyết định áp dụng biện pháp khẩn cấp tạm thời thay thế, tùy thời điểm nào đến trước. Đại biểu cho rằng đây là phương án hợp lý, cần được nghiên cứu tiếp thu. Thời hạn 30 ngày không đồng nghĩa với việc buộc Viện kiểm sát phải hoàn tất xác minh, quyết định khởi kiện trong khoảng thời gian đó, mà nhằm giới hạn hiệu lực của biện pháp được chuyển tiếp từ vụ án hình sự. Nếu cần tiếp tục bảo toàn tài sản, cơ quan có thẩm quyền phải kịp thời thực hiện thủ tục để Tòa án xem xét, quyết định biện pháp thay thế. Cách làm này vừa hạn chế nguy cơ tài sản bị tẩu tán, vừa bảo đảm việc hạn chế quyền tài sản được kiểm tra theo căn cứ và thủ tục tương ứng.
Đại biểu lưu ý, thời hạn Viện kiểm sát xem xét khởi kiện có thể kéo dài ba tháng và được gia hạn thêm hai tháng. Nếu thiếu cơ chế chuyển tiếp cụ thể, người có tài sản, nhất là doanh nghiệp, có thể chịu ảnh hưởng đến việc trả lương, thanh toán hợp đồng và duy trì sản xuất. Vì vậy, cần quy định rõ trách nhiệm xử lý, giải tỏa khi Viện kiểm sát không khởi kiện, hết thời hạn xem xét hoặc không còn căn cứ duy trì biện pháp; đồng thời gắn trách nhiệm với việc khắc phục, bồi thường nếu chậm trễ trái pháp luật gây thiệt hại.
Vấn đề thứ hai là cơ chế Tòa án kiểm tra điều kiện thụ lý. Khoản 1 Điều 17 quy định Tòa án thụ lý vụ việc do Viện kiểm sát khởi kiện, yêu cầu và đề nghị bổ sung nếu cần làm rõ nội dung. Theo đại biểu Nguyễn Thị Việt Nga, cần làm rõ cách xử lý khi yêu cầu không thuộc phạm vi thí điểm, không đúng thẩm quyền hoặc tài sản đã được giải quyết bằng bản án có hiệu lực.
Các điều 5, 6, 7 và 8 đã xác định phạm vi tội phạm, loại tài sản, trường hợp và điều kiện áp dụng. Vì vậy, việc kiểm tra điều kiện thụ lý cần được thực hiện ngay từ đầu. Đại biểu đề nghị làm rõ cơ chế chuyển hồ sơ, trả lại hoặc xử lý yêu cầu không đáp ứng điều kiện theo thủ tục tố tụng dân sự tương ứng, đồng thời bảo đảm quyền khiếu nại, kiến nghị. Theo đại biểu, trách nhiệm thu hồi tài sản phải đi đôi với sự kiểm tra độc lập của Tòa án, tránh áp dụng sai phạm vi và hạn chế tác động không cần thiết đến quyền tài sản.
Cụ thể hóa tiêu chí chứng cứ, bảo vệ người thứ ba ngay tình
Đại biểu Dương Khắc Mai, Phó Trưởng đoàn chuyên trách Đoàn Đại biểu Quốc hội tỉnh Lâm Đồng, đề nghị tiếp tục hoàn thiện dự thảo để hạn chế nguy cơ áp dụng thiếu thống nhất. Các góp ý tập trung vào phạm vi tài sản được thu hồi, điều kiện áp dụng cơ chế, quyền của người thứ ba ngay tình và việc kiểm soát biện pháp phong tỏa, kê biên.
Đối với Điều 5 và Điều 6, đại biểu thống nhất với định hướng xác định phạm vi các nhóm tội phạm thuộc diện thí điểm và cơ chế thu hồi tài sản có giá trị tương đương khi không thể thu hồi tài sản gốc. Tuy nhiên, dự thảo cần quy định cụ thể hơn căn cứ xác định mối liên hệ giữa tài sản với tội phạm, các loại chứng cứ khách quan cần có và phương pháp xác định giá trị tài sản tương đương. Thời điểm, căn cứ định giá cũng cần được làm rõ để cơ quan tiến hành tố tụng và Tòa án có cơ sở áp dụng thống nhất.
Theo đại biểu, việc giải trình về mục tiêu chính sách chưa thay thế được tiêu chí pháp lý cụ thể. Nếu thiếu căn cứ rõ ràng, nguy cơ thu hồi vượt quá phần tài sản cần xử lý vẫn có thể phát sinh.
Với Điều 7 và Điều 8, đại biểu nhấn mạnh quyết định đình chỉ hoặc tạm đình chỉ tố tụng hình sự không đồng nghĩa tài sản liên quan đương nhiên phải bị thu hồi. Dự thảo cần bổ sung điều kiện về chứng cứ hợp pháp chứng minh mối liên hệ giữa tài sản và tội phạm, căn cứ xác định giá trị tài sản, chủ thể có quyền đối với tài sản và trách nhiệm chứng minh yêu cầu thu hồi của Viện kiểm sát trước Tòa án. Cơ chế không qua kết tội phải có ngưỡng chứng minh tối thiểu riêng, không đồng nhất việc xem xét tài sản với việc xác định trách nhiệm hình sự của một người.
Một nội dung khác được đại biểu Dương Khắc Mai quan tâm là bảo vệ người thứ ba ngay tình. Dù dự thảo đã đề cập quyền sở hữu hợp pháp, quyền tham gia tố tụng và việc áp dụng Bộ luật Dân sự, Bộ luật Tố tụng dân sự, đại biểu cho rằng cần làm rõ tiêu chí xác định người nhận tài sản “biết hoặc phải biết” về nguồn gốc tài sản. Tòa án cần xem xét thời điểm nhận tài sản, tính chất giao dịch và khả năng nhận biết của người liên quan; không thể chỉ suy đoán từ quan hệ thân nhân hoặc giao dịch với người bị buộc tội.
Đồng thời, cần có cơ chế bảo vệ phần quyền sở hữu của đồng sở hữu và quyền của người nhận bảo đảm ngay tình. Việc cụ thể hóa tiêu chí đánh giá chứng cứ sẽ giúp tránh ảnh hưởng đến cá nhân, tổ chức không liên quan đến hành vi phạm tội nhưng có quyền, lợi ích hợp pháp đối với tài sản.
Về kê biên, phong tỏa, đại biểu đề nghị quy định rõ thời hạn Tòa án xem xét, cơ chế thông báo, quyền yêu cầu thay đổi hoặc hủy bỏ biện pháp, cũng như bảo đảm giá trị tài sản bị phong tỏa tương xứng với giá trị dự kiến thu hồi. Theo đại biểu, yêu cầu cơ quan có thẩm quyền “xem xét ngay” chưa đủ để ngăn nguy cơ hạn chế quyền tài sản kéo dài nếu không có thời hạn và cơ chế kiểm soát cụ thể.
Bảo đảm tính liên tục trong quá trình thu hồi
Từ thực tiễn tại Thành phố Hồ Chí Minh, đại biểu Lê Văn Đông nhận định pháp luật hiện hành chưa thiết lập đầy đủ cơ chế, trình tự, thủ tục riêng để thu hồi, xử lý tài sản liên quan đến tội phạm trong trường hợp không qua kết tội. Quá trình thu hồi còn khó khăn, kéo dài, tiềm ẩn nguy cơ tài sản bị tẩu tán, che giấu, thất thoát hoặc giảm giá trị.
Đại biểu thống nhất với khoản 3 Điều 15 dự thảo về việc tiếp tục duy trì các biện pháp kê biên tài sản, phong tỏa tài khoản, tạm dừng giao dịch đã áp dụng trong tố tụng hình sự khi chuyển sang thủ tục dân sự. Theo ông, quy định này giúp bảo đảm tính liên tục trong bảo toàn tài sản, tránh tạo khoảng trống để tài sản bị tẩu tán trong thời gian cơ quan có thẩm quyền hoàn thiện hồ sơ khởi kiện.
Đại biểu nhấn mạnh việc duy trì biện pháp cần nằm dưới sự giám sát của Tòa án, tuân thủ điều kiện áp dụng và không vượt quá phạm vi cần thiết. Quan điểm này đặt trọng tâm vào yêu cầu bảo toàn tài sản để phục vụ thu hồi, đồng thời bảo đảm các biện pháp hạn chế quyền tài sản được kiểm soát theo pháp luật.
Nâng cao hiệu quả phối hợp giữa các cơ quan
Đại biểu Lý Văn Huấn, Đoàn Đại biểu Quốc hội tỉnh Tuyên Quang, tán thành việc xây dựng nghị quyết thí điểm trong bối cảnh pháp luật hiện hành chưa có cơ chế trực tiếp cho phép thu hồi tài sản liên quan đến tội phạm không qua kết tội. Theo đại biểu, thực tiễn thu hồi tài sản còn hạn chế, tiến độ chậm, một số tài sản thuộc diện phải thu hồi bị thất thoát, lãng phí.
Đại biểu đồng tình với việc ưu tiên thẩm quyền của Tòa án nơi đã thụ lý, giải quyết vụ án hình sự, bởi cách lựa chọn này tạo thuận lợi cho việc tiếp cận hồ sơ, tài liệu, chứng cứ liên quan đến tài sản. Về trách nhiệm của các cơ quan tiến hành tố tụng, đại biểu cho rằng cần xác định rõ tính hợp pháp, tính xác thực của tài liệu, chứng cứ để bảo đảm độ tin cậy của hồ sơ.
Theo đó, cơ quan tiến hành tố tụng có trách nhiệm xác định tài sản thuộc diện xem xét thu hồi và chuyển tài liệu, chứng cứ cho Viện kiểm sát. Trên cơ sở hồ sơ, Viện kiểm sát kiểm tra, xác minh, thu thập, bổ sung chứng cứ và quyết định việc khởi kiện yêu cầu Tòa án giải quyết. Quy trình này cần được thực hiện chặt chẽ, bảo đảm việc yêu cầu thu hồi dựa trên căn cứ pháp lý và chứng cứ phù hợp.
Về thời hiệu khởi kiện, đại biểu Lý Văn Huấn cho rằng dự thảo không quy định thời hiệu riêng là phù hợp với khoản 2 Điều 155 Bộ luật Dân sự, theo đó yêu cầu bảo vệ quyền sở hữu không áp dụng thời hiệu.
Các ý kiến tại nghị trường cho thấy yêu cầu chung là xây dựng cơ chế đủ hiệu lực để ngăn ngừa tẩu tán, hạn chế thất thoát tài sản, nhưng không làm suy giảm các bảo đảm pháp lý về quyền sở hữu. Việc quy định rõ tiêu chí chứng cứ, điều kiện thụ lý, thời hạn duy trì biện pháp bảo toàn và trách nhiệm của từng cơ quan sẽ là cơ sở để cơ chế thí điểm được thực hiện thống nhất, hiệu quả, đúng pháp luật.
