Ukraine đã dành 2,5 tỷ euro từ gói vay trị giá 90 tỷ euro của Liên minh châu Âu (EU) để mua 20 tiêm kích Gripen E mới. Bên cạnh đó, Kiev cũng dự kiến tiếp nhận 16 chiếc Gripen đời cũ do Thụy Điển viện trợ, tạo nên một năng lực mới đáng kể để bảo vệ các thành phố của Ukraine trước các cuộc tấn công từ trên không.
“Chúng tôi cần những máy bay này và đối với Ukraine, đây thực sự là một trang mới”, Tổng thống Volodymyr Zelensky phát biểu khi ký thỏa thuận với Thủ tướng Thụy Điển Ulf Kristersson tại căn cứ không quân Uppsala tuần trước.
Thỏa thuận này có thể được mở rộng lên tới 150 máy bay trong tương lai. Nếu tiến độ được duy trì, Gripen có thể đối đầu với các lực lượng Nga trong vòng một năm tới và trải qua bài kiểm tra thực chiến quy mô lớn đầu tiên đối với một mẫu tiêm kích từ lâu được đánh giá cao về năng lực nhưng chưa từng được kiểm chứng trong môi trường xung đột cường độ cao.
Gripen thực hiện chuyến bay đầu tiên vào năm 1988 và đã được xuất khẩu tới nhiều quốc gia, trong đó có Brazil và Nam Phi. Mẫu tiêm kích này từng tham gia các nhiệm vụ giám sát và tuần tra không phận. Tuy nhiên, các hoạt động như vậy vẫn chưa thể so sánh với môi trường chiến đấu khốc liệt tại Ukraine.
Thiết kế phù hợp với tác chiến phân tán
So với tiêm kích F-35 của Mỹ do Lockheed Martin sản xuất, Gripen không có khả năng tàng hình cũng như tầm hoạt động tương đương. Tuy nhiên, máy bay này sở hữu nhiều ưu điểm riêng. Được phát triển để hoạt động trong kịch bản Thụy Điển bị Nga tấn công, Gripen tập trung vào độ bền bỉ, khả năng vận hành linh hoạt và duy trì hoạt động trong điều kiện khắc nghiệt.
Chỉ huy phi đội không quân Thụy Điển Robin Arvidsson cho biết thiết kế của Gripen cho phép thực hiện các công việc bảo dưỡng cơ bản ngay cả khi kỹ thuật viên phải đeo găng tay.
“Những chi tiết nhỏ như vậy có ý nghĩa rất lớn khi hoạt động ngoài thực địa vào mùa đông”, ông nói với Reuters khi đơn vị của mình tham gia nhiệm vụ tuần tra không phận NATO tại Iceland hồi tháng 3.
Khác với các dòng máy bay như F-35 vốn được thiết kế để hoạt động từ các căn cứ không quân hoặc tàu sân bay được bảo vệ nghiêm ngặt, Gripen có thể cất hạ cánh trên bất kỳ đoạn đường thẳng nào đủ điều kiện. Điều này giúp chúng có thể phân tán lực lượng, giảm nguy cơ bị đối phương tập kích.
Ông Oleksii Antoniuk, phụ trách hợp tác quốc phòng của Bộ Quốc phòng Ukraine, cho biết đây chính là ưu thế đặc biệt phù hợp với điều kiện hiện nay của Kiev. “Ukraine không vận hành từ các căn cứ không quân nguyên vẹn đạt tiêu chuẩn NATO. Chúng tôi sử dụng các đường băng phân tán, đường băng dã chiến, những đoạn cao tốc và các vị trí ngụy trang trên khắp cả nước. Gripen được thiết kế chính xác cho môi trường như vậy”, ông Antoniuk trả lời Reuters.
Theo ông Antoniuk, chỉ với một tổ gồm 6 người, trong đó có một kỹ thuật viên được đào tạo và 5 binh sĩ nghĩa vụ, Gripen có thể được tiếp nhiên liệu, nạp vũ khí và sẵn sàng cho nhiệm vụ tiếp theo trong vòng chưa đầy 10 phút. “Không có máy bay nào cùng phân khúc có thể mang lại sự kết hợp như vậy”, ông nói.
Ông cũng cho biết chi phí vận hành Gripen chỉ khoảng 8.000 USD mỗi giờ bay, thấp hơn một phần tư so với F-35. Đây là yếu tố đặc biệt quan trọng trong một cuộc chiến tiêu hao kéo dài.
Ngoài ra, tên lửa không đối không tầm xa Meteor trang bị cho Gripen được đánh giá phù hợp để buộc máy bay Nga phải hoạt động xa tiền tuyến hơn. Điều này có thể làm giảm hiệu quả của các loại bom lượn - một trong những vũ khí tấn công chủ lực mà Nga đang sử dụng trên chiến trường Ukraine.
Gripen trước phép thử khắc nghiệt
Dù vậy, các chuyên gia cho rằng Gripen không phải là “vũ khí thay đổi cuộc chơi”. Ông Justin Bronk, nghiên cứu viên cao cấp về không quân và công nghệ tại Viện Nghiên cứu Quốc phòng Hoàng gia Anh (RUSI), nhận định Gripen rất phù hợp với mô hình tác chiến phân tán và là lựa chọn đúng đắn cho Ukraine, nhưng vẫn có những giới hạn nhất định.
“Nó sẽ không tạo ra tác động mang tính chuyển đổi giúp Không quân Ukraine giành được ưu thế tuyệt đối trên không, bởi mạng lưới phòng không mặt đất của Nga vẫn rất đáng gờm”, ông Bronk nói. Theo ông Bronk, việc thiếu khả năng tàng hình cùng tải trọng vũ khí thấp hơn một số đối thủ cũng là những điểm bất lợi của Gripen.
Một thách thức khác nằm ở năng lực sản xuất. Ngay trước khi Ukraine công bố kế hoạch mua 20 chiếc Gripen E, hãng Saab đã có 117 máy bay loại này trong danh sách đơn đặt hàng. Hiện nay, Saab có thể sản xuất khoảng 15 máy bay mỗi năm tại Thụy Điển và đang hướng tới nâng công suất lên 20-30 chiếc mỗi năm.
Hãng cũng sở hữu một dây chuyền sản xuất tại Brazil. Tuy nhiên, các chuyên gia cho rằng việc gia tăng sản lượng đối với những sản phẩm công nghệ cao như Gripen không phải nhiệm vụ dễ dàng.
Dù vậy, Saab vẫn tỏ ra lạc quan. “Chúng tôi đã bắt đầu đầu tư từ khá lâu trước đây”, Tổng giám đốc Saab Micael Johansson nói. Ông cho biết công ty đang xem xét khả năng hợp tác với Ukraine trong các lĩnh vực sửa chữa, đại tu và cung cấp phụ tùng. Về lâu dài, hoạt động sản xuất ngay tại Ukraine cũng có thể trở thành hiện thực.
“Theo thời gian, với một đối tác lớn như Ukraine, điều đó hoàn toàn có thể xảy ra”, ông Johansson nói.
Cơ hội thúc đẩy xuất khẩu
Trong những năm đầu phát triển, Gripen từng vấp phải nhiều chỉ trích vì chi phí vượt dự toán và các vụ tai nạn. Sau một vụ rơi máy bay vào năm 1989, khi chiếc Gripen lao khỏi đường băng và lộn nhiều vòng trên mặt đất, truyền thông Thụy Điển từng gọi đây là “chiếc máy cày đắt nhất thế giới”.
“Vào thời điểm đó, chúng tôi chưa thực sự hiểu hết những lợi ích mà dự án có thể mang lại. Nhưng ngày nay, nó giống như một khoản đầu tư có khả năng tạo việc làm và mang lại lợi nhuận đáng kể”, ông Huovinen cho biết.
Kể từ khi Nga phát động chiến dịch quân sự tại Ukraine, giá cổ phiếu của Saab đã tăng hơn 850%. Công ty hiện kỳ vọng sẽ giành thêm nhiều hợp đồng mới, trong đó Canada là một trong những quốc gia đang cân nhắc mua Gripen.
Bộ trưởng Quốc phòng Thụy Điển Pal Jonson nhận định thỏa thuận với Ukraine có thể tạo ra hiệu ứng lan tỏa trên thị trường quốc tế. “Đây là một thương vụ mang tính chuẩn mực, có thể khiến nhiều quốc gia không chỉ quan tâm đến Gripen mà còn nhìn nhận Thụy Điển như một nhà cung cấp cạnh tranh trong lĩnh vực các hệ thống quốc phòng tiên tiến”, ông nói.
