Tại Họp báo cung cấp thông tin về dự thảo Luật Hiến, lấy, ghép mô, bộ phận cơ thể người và hiến, lấy xác (sửa đổi) vào chiều nay (27/10) do Bộ Y tổ chức, PGS.TS Dương Đức Hùng, Giám đốc Bệnh viện Hữu nghị Việt Đức cho rằng, cần có quy định cởi mở hơn để cứu sống người bệnh, nhưng phải bảo vệ tối đa quyền lợi, sức khỏe của trẻ em.
Không thể lấy sự tự nguyện của trẻ làm căn cứ quyết định hiến tạng
Liên quan đến những ý kiến trái chiều về đề xuất mở rộng nguồn hiến mô, tạng từ người dưới 18 tuổi, PGS.TS Dương Đức Hùng, Giám đốc Bệnh viện Hữu nghị Việt Đức cho rằng, cần phân biệt rõ hai nhóm người hiến: người hiến còn sống và người hiến sau chết não hoặc chết tuần hoàn.
Theo ông Hùng, đối với người hiến còn sống, đặc biệt là người dưới 18 tuổi, việc lấy mô, tạng cần được xem xét hết sức thận trọng. Pháp luật quy định người dưới 16 tuổi là trẻ em, từ 16 đến dưới 18 tuổi vẫn là người chưa thành niên, còn từ đủ 18 tuổi trở lên là người thành niên, có thể tự quyết định những vấn đề liên quan đến bản thân.
Trong khi đó, người dưới 18 tuổi chưa trưởng thành đầy đủ về nhận thức, vì vậy vẫn cần có vai trò của người giám hộ. Đặc biệt, đối với trẻ em còn sống, việc lấy tạng như một quả thận để hiến tặng là điều không được phép thực hiện.
Đề cập đến những ý kiến cho rằng cần tôn trọng quyền tự nguyện hiến tạng của trẻ em, ông Hùng nhấn mạnh, việc lắng nghe nguyện vọng của trẻ là cần thiết, nhưng không thể đồng nghĩa với việc lấy sự đồng ý của trẻ làm căn cứ quyết định hiến tạng.
Ông lấy ví dụ, một đứa trẻ có thể khóc đòi một chiếc kẹo rồi nín khi được đáp ứng. Điều đó cho thấy trẻ chưa đủ trưởng thành về nhận thức để tự quyết định những vấn đề quan trọng, có thể ảnh hưởng lâu dài đến sức khỏe của mình.
“Chúng ta phải lắng nghe tâm tư, nguyện vọng của trẻ. Nhưng liệu việc một đứa trẻ đồng ý hiến tạng có thể trở thành cơ sở pháp lý để chúng ta thực hiện việc lấy tạng hay không? Ở đây, tất cả chúng ta đều là những người làm bố, làm mẹ. Chúng ta có đồng ý với điều đó không?”, ông Hùng đặt vấn đề.
Từ góc độ người trực tiếp thực hiện ghép tạng, PGS.TS Dương Đức Hùng bày tỏ quan điểm không đồng tình với việc lấy sự tự nguyện của trẻ em làm căn cứ quyết định hiến tạng. Theo ông, điều quan trọng nhất là phải tôn trọng, bảo vệ quyền lợi và sức khỏe của các cháu.
Hiến mô tái sinh phải bảo đảm không ảnh hưởng đến sức khỏe trẻ em
Phân tích về đề xuất cho phép người dưới 18 tuổi hiến một số loại mô, Giám đốc Bệnh viện Hữu nghị Việt Đức cho rằng, cần phân biệt rõ giữa tạng và mô tái sinh. Theo ông, tạng có thể là một quả thận hoặc một phần gan. Trong khi đó, mô tái sinh, chẳng hạn như tủy xương, có khả năng tái tạo sau khi được lấy. Bên cạnh đó, cũng có những loại mô không thể tái tạo. Vì vậy, đối với việc lấy mô tái sinh từ trẻ em, cần có những quy định chặt chẽ, bảo đảm không ảnh hưởng đến sức khỏe của trẻ cả trước mắt và lâu dài, không để lại di chứng.
Ông Hùng nhấn mạnh, vai trò của người giám hộ, đặc biệt là bố mẹ, rất quan trọng. Tuy nhiên, ngay cả sự đồng ý của bố mẹ cũng phải được xem xét thận trọng để tránh nguy cơ ép buộc hoặc xung đột lợi ích. Chẳng hạn, trong trường hợp một người bố muốn con trai hoặc con gái mình hiến tủy xương để ghép cho người chị dâu trong gia đình, nếu người bố có quyền lợi liên quan đến việc hiến tặng thì cần xem xét liệu có xảy ra tình trạng ép buộc hay không.
Theo ông Hùng, trong những trường hợp như vậy, hội đồng chuyên môn, hội đồng khoa học của bệnh viện phải có trách nhiệm đánh giá, thẩm định và trả lời bằng văn bản về việc lấy mô tái sinh có ảnh hưởng đến sức khỏe của trẻ trước mắt và lâu dài hay không.
“Phải khẳng định được rằng việc lấy mô tái sinh không ảnh hưởng đến sức khỏe của đứa trẻ, cả trước mắt và lâu dài, không để lại di chứng. Chỉ khi đáp ứng được những điều kiện đó mới có thể thực hiện”, ông Hùng nhấn mạnh.
Liên quan đến phạm vi người được nhận mô hiến từ trẻ em, ông Hùng đồng tình với hướng thu hẹp đối tượng trong đề xuất của Bộ Y tế. Theo ông, nếu áp dụng khái niệm thành viên gia đình theo phạm vi rộng, đối tượng có thể bao gồm cả anh rể, chị dâu, bố mẹ nuôi, anh chị em nuôi. Trong khi đó, những người này không nhất thiết có quan hệ huyết thống với trẻ. Việc mở rộng phạm vi quá lớn có thể làm phát sinh những tình huống lợi dụng quan hệ gia đình, chẳng hạn thông qua việc nhận con nuôi để thực hiện những mục đích khác. Vì vậy, ông Hùng đồng ý với Bộ Y tế là giới hạn phạm vi người được nhận mô hiến từ trẻ em trong những người có quan hệ huyết thống, cụ thể là bố mẹ đẻ và anh chị em ruột.
Có nguồn tạng nhưng không thể ghép vì vướng quy định pháp luật
Từ thực tiễn điều trị, PGS.TS Dương Đức Hùng cho biết, nhu cầu ghép tạng của người bệnh hiện lớn hơn rất nhiều so với nguồn tạng hiến. Mặc dù trong khoảng 4 năm gần đây, Bệnh viện Hữu nghị Việt Đức đã đẩy mạnh công tác vận động hiến tạng, đặc biệt từ người chết não, tình trạng thiếu nguồn tạng vẫn diễn ra. Đây cũng là vấn đề chung của thế giới.
Theo ông Hùng, nguồn tạng ghép được chia thành hai nhóm, gồm tạng từ người hiến còn sống và tạng từ người hiến sau chết não hoặc chết tuần hoàn. Đối với người đã chết não hoặc chết tuần hoàn, nếu không thể sử dụng nguồn tạng phù hợp để cứu những bệnh nhân khác thì đó là sự lãng phí rất lớn. Ông ví nguồn tạng hiến như một món quà có giá trị được bọc trong tấm vải đỏ, nhưng không ai mở ra được, cũng không ai có thể sử dụng. Vì vậy, theo ông, cần có những quy định cởi mở hơn đối với việc hiến tạng sau chết não hoặc chết tuần hoàn, nhằm tận dụng nguồn tạng hiến để cứu sống nhiều người bệnh.
Đáng chú ý, Giám đốc Bệnh viện Hữu nghị Việt Đức kể lại một trường hợp từng khiến các bác sĩ đứng trước tình huống khó xử vì những giới hạn của pháp luật. Theo đó, bệnh viện từng có trường hợp người hiến mới 17 tuổi, 9 tháng, 20 ngày, tức là chỉ còn một thời gian ngắn nữa sẽ đủ 18 tuổi. Cùng thời điểm, một bệnh nhân từ Bệnh viện Nhi Trung ương chuyển đến đang rất cần được ghép tim. Theo ông Hùng, nếu được ghép quả tim đó, bệnh nhân sẽ có cơ hội sống. Tuy nhiên, do người hiến chưa đủ 18 tuổi, các bác sĩ phải xin ý kiến cơ quan quản lý về việc có được phép lấy tạng hay không. Thế nhưng, không ai dám đưa ra câu trả lời. Cuối cùng, hội đồng của bệnh viện phải lựa chọn phương án tuân thủ quy định hiện hành để tránh những rủi ro pháp lý.
Từ trường hợp này, ông Hùng cho rằng việc sửa đổi luật lần này là hết sức cần thiết và cấp thiết, không chỉ nhằm mở rộng nguồn tạng hiến mà còn tạo hành lang pháp lý để bảo vệ những người trực tiếp thực hiện ghép tạng. Theo Giám đốc Bệnh viện Hữu nghị Việt Đức, việc sửa đổi luật cần hướng tới mục tiêu có thêm nhiều nguồn tạng để cứu sống người bệnh nhưng vẫn phải tuân thủ quy định pháp luật.
Đối với người hiến sau chết não hoặc chết tuần hoàn, cần có cơ chế cởi mở hơn để không bỏ lỡ nguồn tạng có thể sử dụng. Ngược lại, đối với người hiến còn sống, đặc biệt là trẻ em, phải hết sức thận trọng, bảo đảm an toàn và quyền lợi của người hiến.
Ông Hùng cho rằng, không thể khẳng định một người sau khi hiến đi một quả thận vẫn có sức khỏe hoàn toàn như trước. Việc hiến tạng chắc chắn sẽ có những ảnh hưởng nhất định, dù ít hay nhiều. Do đó, cần cân nhắc kỹ lưỡng, đồng thời tính đến yêu cầu hạn chế tình trạng mua bán tạng.
Theo ông, những người trực tiếp làm công tác ghép tạng hằng ngày vẫn phải chứng kiến nhiều bệnh nhân, trong đó có cả trẻ em, tử vong vì không có tạng để ghép. Trong khi đó, có những nguồn tạng hiến ở ngay bên cạnh nhưng bác sĩ không thể sử dụng vì vướng mắc quy định pháp luật.
Mặc dù Đảng và Nhà nước đã có những quy định về bảo vệ cán bộ dám nghĩ, dám làm, ông Hùng cho rằng các bác sĩ vẫn phải đặt việc tuân thủ pháp luật lên hàng đầu. Vì vậy, việc hoàn thiện hành lang pháp lý rõ ràng, phù hợp với thực tiễn là hết sức quan trọng.
“Không ai có thể chắc chắn rằng đến một ngày nào đó, con cháu hoặc người thân của mình sẽ không mắc bệnh và cần được ghép tạng”, ông Hùng chia sẻ.
Theo ông, việc tham gia xây dựng luật không chỉ nhằm giải quyết nhu cầu của một nhóm người bệnh mà còn liên quan trực tiếp đến quyền lợi của mỗi người và gia đình họ.
Từ góc độ người vừa làm công tác quản lý, vừa trực tiếp tham gia ghép tạng, PGS.TS Dương Đức Hùng mong muốn những ý kiến đóng góp cho dự thảo luật được nhìn nhận theo hướng tích cực, mang tính xây dựng, nhằm tạo ra những quy định cởi mở hơn để cứu sống người bệnh nhưng vẫn bảo đảm nguyên tắc thượng tôn pháp luật.
