Thu hút, trọng dụng nhân tài là một trong những vấn đề trọng tâm được Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm đề cập tại Hội nghị Trung ương 4 khóa XIV. Đề án về chiến lược quốc gia trong lĩnh vực này cần gắn với những nhiệm vụ chiến lược và những năng lực đất nước đang thiếu, qua đó tạo điều kiện để người tài phát huy năng lực, đóng góp vào các lĩnh vực then chốt.
Định hướng này cho thấy thu hút nhân tài không chỉ dừng ở việc đưa người giỏi về nước, mà quan trọng hơn là tạo môi trường để họ phát huy năng lực, đồng thời tập trung nguồn lực chất lượng cao vào những lĩnh vực có ý nghĩa quyết định đối với năng lực cạnh tranh và khả năng tự chủ của quốc gia.
Từ thu hút nhân tài đến làm chủ công nghệ chiến lược
Theo TS. Nguyễn Minh Triết, Chủ nhiệm Học thuật Mạng lưới Đổi mới Sáng tạo Việt - Australia (NIC-AU), thế giới đang bước vào giai đoạn mà năng lực cạnh tranh giữa các quốc gia không còn chủ yếu dựa trên lao động giá rẻ, tài nguyên hay sản xuất gia công, mà ngày càng phụ thuộc vào khả năng tự chủ về khoa học - công nghệ, dữ liệu, trí tuệ nhân tạo, chế tạo chip bán dẫn và các nền tảng công nghệ lõi.
"Từ góc nhìn của người làm trong lĩnh vực bán dẫn, chế tạo chip và cảm biến, theo tôi thì định hướng này đặc biệt quan trọng vì ngành bán dẫn hiện nay không chỉ là một ngành công nghiệp đơn lẻ, mà là nền tảng của nhiều ngành chiến lược khác có thể kể tới như trí tuệ nhân tạo, điện toán đám mây, xe điện, thiết bị y tế, viễn thông, quốc phòng, năng lượng tái tạo và tự động hóa công nghiệp. Do đó, nếu một quốc gia có năng lực tham gia sâu vào chuỗi cung ứng bán dẫn thì quốc gia đó sẽ có khả năng độc lập và tự chủ cao trong các ngành công nghệ then chốt", TS. Nguyễn Minh Triết nhấn mạnh.
Việt Nam có lợi thế về lực lượng khoa học - kỹ thuật trong và ngoài nước, khả năng học hỏi nhanh, sáng tạo, cùng sự hiện diện của nhiều tập đoàn công nghệ lớn trong chuỗi cung ứng bán dẫn. Tuy nhiên, để chuyển từ lợi thế gia công sang lợi thế công nghệ, Việt Nam cần đầu tư mạnh hơn cho nghiên cứu ứng dụng, trong đó có thiết kế vi mạch, chế tạo thử nghiệm, vật liệu bán dẫn, MEMS, cảm biến và đào tạo đội ngũ kỹ sư thực hành.
Theo TS. Nguyễn Minh Triết, định hướng đặt khoa học - công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số ở vị trí trung tâm cần được cụ thể hóa bằng các chương trình có mục tiêu rõ ràng, khả năng đo lường và cơ chế phối hợp giữa Nhà nước, viện nghiên cứu, trường đại học, doanh nghiệp trong và ngoài nước cùng cộng đồng chuyên gia Việt Nam ở nước ngoài.
Nếu làm tốt, Việt Nam có thể từng bước nâng cao vị trí trong chuỗi giá trị, không chỉ tham gia gia công mà hướng tới phát triển năng lực về thiết kế chip, đóng gói, kiểm định và các công nghệ bán dẫn chuyên dụng.
Tập trung nhân tài vào những lĩnh vực cần bứt phá
Theo TS. Nguyễn Minh Triết, Việt Nam nên ưu tiên những lĩnh vực đã có nền tảng, có khả năng tạo hiệu ứng lan tỏa và phù hợp với năng lực hiện tại. Trước hết là công nghiệp bán dẫn, đặc biệt ở các phân khúc có thể tham gia nhanh và hiệu quả như thiết kế vi mạch, kiểm định, đóng gói, cảm biến, MEMS, vi điều khiển và chip chức năng chuyên dụng. Đây là những mắt xích quan trọng trong chuỗi giá trị bán dẫn, có khả năng tạo giá trị gia tăng cao.
Thứ hai là trí tuệ nhân tạo ứng dụng trong công nghiệp, tập trung vào sản xuất, y tế, nông nghiệp công nghệ cao, logistics, giáo dục, giao thông và đô thị. Trong lĩnh vực bán dẫn, AI có thể được sử dụng để tối ưu quy trình, phát hiện lỗi wafer, phân tích dữ liệu đo kiểm, bảo trì dự đoán thiết bị, tối ưu thiết kế chip và kiểm soát chất lượng.
Thứ ba là công nghệ cảm biến, thiết bị y tế, điện tử công nghiệp và hệ thống nhúng. Việt Nam có thể phát triển cảm biến môi trường, cảm biến sinh học, cảm biến y tế, thiết bị chẩn đoán nhanh và thiết bị đo lường thông minh, đáp ứng nhu cầu trong nước và thị trường khu vực.
Theo TS. Nguyễn Minh Triết, điều quan trọng là tránh tư duy chạy theo xu hướng mà cần xây dựng năng lực lõi một cách có hệ thống. AI, bán dẫn, dữ liệu lớn hay tự động hóa đều mở ra cơ hội lớn, nhưng nếu chỉ dừng ở việc sử dụng sản phẩm công nghệ nhập khẩu, khoảng cách với các nước phát triển có thể tiếp tục gia tăng.
Trong bán dẫn, khoảng cách công nghệ không chỉ nằm ở việc có hay không có nhà máy chế tạo chip, mà còn ở năng lực thiết kế, chế tạo, kiểm soát lỗi, đo lường, vật liệu, đóng gói, tiêu chuẩn chất lượng và thương mại hóa.
"Việt Nam cần từng bước xây dựng một hệ sinh thái thay vì chỉ tập trung vào một vài dự án lớn. Hệ sinh thái đó cần có các trường đại học đào tạo kỹ sư và nhà khoa học; viện nghiên cứu phát triển công nghệ nền tảng; doanh nghiệp phát triển các dòng sản phẩm có khả năng thương mại hóa; các phòng thí nghiệm đạt chuẩn phục vụ đo kiểm; cùng hệ thống cung cấp vật liệu, thiết bị và các chương trình hợp tác quốc tế", theo TS. Nguyễn Minh Triết.
Để người tài có thể phát huy năng lực
Một hệ sinh thái công nghệ như vậy không chỉ tạo nền tảng cho phát triển công nghệ, mà còn là điều kiện để người tài có thể phát huy năng lực. Theo TS. Nguyễn Minh Triết, cần tạo môi trường để các chuyên gia, nhà khoa học và doanh nhân người Việt ở nước ngoài có thể đóng góp bằng năng lực chuyên môn và nhìn thấy tác động cụ thể từ đóng góp của mình. Động lực hợp tác với trong nước không chỉ đến từ yếu tố tình cảm, mà còn từ khả năng được triển khai công việc chuyên môn trong môi trường đạt tiêu chuẩn quốc tế.
"Trong lĩnh vực bán dẫn và chế tạo chip thì cần nhiều hơn một lời mời hợp tác vì đây là lĩnh vực cần cơ sở vật chất, phòng thí nghiệm, thiết bị đo đạc, kỹ thuật viên hỗ trợ, ngân sách vận hành, cơ chế sở hữu trí tuệ rõ ràng và các quy trình ra quyết định đủ nhanh. Cụ thể như một chuyên gia về chế tạo chip sẽ cần phòng sạch (cleanroom), thiết bị phủ (deposition), ăn mòn (etching), máy quang khắc (lithography), metrology và các quy trình an toàn đạt chuẩn", TS. Nguyễn Minh Triết dẫn chứng.
Theo ông, cần có cơ chế tài trợ dự án dựa trên chuyên môn và kết quả, minh bạch, dài hạn; xây dựng các trung tâm công nghệ mở để chuyên gia phối hợp với viện nghiên cứu, trường đại học và doanh nghiệp trong nước; đồng thời bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ và bảo đảm phân chia lợi ích công bằng.
Cơ chế đóng góp cũng cần linh hoạt hơn bởi không phải chuyên gia nào ở nước ngoài cũng có thể trở về làm việc toàn thời gian. Họ có thể tham gia với vai trò cố vấn kỹ thuật, đồng hướng dẫn nghiên cứu sinh, xây dựng chương trình đào tạo, kết nối doanh nghiệp quốc tế, hỗ trợ chuẩn hóa phòng thí nghiệm hoặc tham gia hội đồng đánh giá các dự án công nghệ.
Nhìn rộng hơn, thu hút nhân tài chỉ là bước đầu. Điều quan trọng là xác định đúng những lĩnh vực đất nước đang cần, tạo môi trường để người tài phát huy năng lực và có điều kiện cống hiến. Khi được đặt đúng chỗ, giao đúng việc và kết nối với trường đại học, viện nghiên cứu, doanh nghiệp, nguồn nhân lực chất lượng cao sẽ có thêm điều kiện trở thành động lực cho đổi mới sáng tạo, phát triển công nghệ và nâng cao sức cạnh tranh của đất nước.
