Liên tiếp các nỗ lực trung gian
Vài tuần qua, Ukraine cho biết đã nhận được đề xuất thúc đẩy đối thoại với Nga từ Ấn Độ, Thổ Nhĩ Kỳ, Ai Cập và Mỹ, trong bối cảnh hai bên tiếp tục gia tăng các cuộc tấn công nhằm vào cơ sở hạ tầng năng lượng và cảng biển. Ngoại trưởng Ukraine Andrii Sybiha đánh giá đề xuất của Ấn Độ là toàn diện nhất, đồng thời cho biết New Delhi lần đầu phát tín hiệu sẵn sàng đóng vai trò trong nỗ lực này.
Theo truyền thông Ấn Độ, kế hoạch gồm 3 nội dung chính, gồm: chấm dứt các cuộc tấn công nhằm vào cơ sở năng lượng và cảng biển; bảo đảm hoạt động vận chuyển ngũ cốc, năng lượng qua các cảng Biển Đen; và bảo vệ tàu thương mại cùng thủy thủ đoàn.
Đề xuất được cho là kết hợp những yếu tố trong các sáng kiến của Thổ Nhĩ Kỳ, Ai Cập và Mỹ, nhưng đi xa hơn với việc hướng tới bảo vệ cơ sở hạ tầng thiết yếu và duy trì các tuyến vận tải hàng hải. Tuy nhiên, Ấn Độ chưa chính thức công bố chi tiết.
Sáng kiến này được thúc đẩy sau chuyến thăm Ukraine của Ngoại trưởng Ấn Độ S. Jaishankar hồi tháng trước và cuộc gặp tiếp theo với người đồng cấp Ukraine bên lề Đại hội đồng Liên hợp quốc tại New York.
Đối với New Delhi, an toàn hàng hải không chỉ là vấn đề ngoại giao. Các cuộc tấn công trên tuyến vận tải Biển Đen đã khiến thủy thủ Ấn Độ thiệt mạng hoặc bị thương, cho thấy cuộc xung đột đang trực tiếp đe dọa công dân và lợi ích kinh tế của những quốc gia không tham chiến.
Nhiều nhưng chưa rõ chi tiết
Thổ Nhĩ Kỳ và Ai Cập cũng được cho là muốn thúc đẩy việc nối lại vận chuyển ngũ cốc qua Biển Đen, thông qua thỏa thuận tạm dừng các cuộc tấn công nhằm vào tàu thương mại. Tuy nhiên, hai nước chưa công bố kế hoạch cụ thể.
Ankara từng phối hợp với Liên hợp quốc làm trung gian cho Sáng kiến Ngũ cốc Biển Đen năm 2022, trước khi Nga rút khỏi thỏa thuận vào năm 2023. Thổ Nhĩ Kỳ và Liên hợp quốc hiện tiếp tục chuẩn bị cho các cuộc đàm phán mới về vấn đề này. Trong khi đó, Ai Cập có lợi ích trực tiếp trong việc duy trì nguồn cung lương thực, bởi Ukraine cung cấp gần một phần ba lượng ngũ cốc nước này nhập khẩu.
Về phía Mỹ, Tổng thống Ukraine Volodymyr Zelenskyy cho biết Washington đề xuất ba bước: hai bên cùng ngừng tấn công các cơ sở năng lượng, mở lại hành lang vận chuyển ngũ cốc và tổ chức cuộc gặp ba bên giữa Nga, Ukraine và Mỹ, có thể tại Abu Dhabi.
Tuy nhiên, cuộc gặp dự kiến đầu tháng 10 đã bị lùi lại, với khả năng diễn ra vào cuối tháng. Washington cũng đang gia tăng sức ép kinh tế đối với Nga, trong khi Tổng thống Donald Trump kêu gọi Ukraine ngừng tấn công các cơ sở sản xuất nhiên liệu của Nga.
Lợi ích sát sườn thúc đẩy các nước nhập cuộc
Việc các quốc gia đang phát triển tích cực hơn trong nỗ lực ngoại giao phản ánh những hệ lụy ngày càng rộng của cuộc chiến.
Nga và Ukraine chiếm hơn một phần tư lượng lúa mì xuất khẩu toàn cầu. Các cuộc tấn công nhằm vào cảng biển và cơ sở năng lượng làm gián đoạn chuỗi cung ứng, đẩy giá lương thực và nhiên liệu lên cao.
Theo số liệu do hãng tin Bloomberg công bố, sản lượng nhiên liệu của Nga đã giảm hơn 30% sau các cuộc tấn công nhằm vào nhà máy lọc dầu. Trong bối cảnh nguồn cung từ Trung Đông cũng chịu sức ép do xung đột Mỹ - Israel với Iran, thị trường dầu diesel toàn cầu càng dễ bị tổn thương. Bên cạnh đó, an toàn của thủy thủ quốc tế ngày càng trở thành vấn đề cấp bách. Ít nhất 5 thủy thủ Ấn Độ đã thiệt mạng trong các cuộc tấn công nhằm vào hoạt động vận tải trên Biển Đen trong những tháng gần đây, cùng 7 thành viên thủy thủ đoàn Azerbaijan kể từ tháng 6.
Theo các chuyên gia được Al Jazeera dẫn lời, những cú sốc về hàng hóa, giá dầu và nguồn cung lương thực đang tạo thêm động lực để các nước tìm cách hạn chế xung đột, ngay cả khi họ không trực tiếp tham gia chiến tranh.
Ít cơ hội để chấm dứt giao tranh
Dù các sáng kiến ngoại giao đang được thúc đẩy, những trở ngại căn bản vẫn chưa được giải quyết. Ukraine tuyên bố sẵn sàng chấp nhận ngừng bắn trong lĩnh vực năng lượng và vận tải trên Biển Đen, nhưng yêu cầu 2 nội dung phải nằm trong một thỏa thuận chung. Kiev cũng bày tỏ sẵn sàng ngừng bắn vô điều kiện dọc chiến tuyến hiện nay.
Nga tuyên bố hoan nghênh nỗ lực hòa bình của Ấn Độ, nhưng chưa cam kết thực hiện bất kỳ đề xuất nào. Một quan chức Ukraine nói với báo Kiev Independent rằng Moscow đã bác bỏ sáng kiến của New Delhi, song thông tin này chưa được Nga xác nhận công khai.
Những nỗ lực trước đây cũng chưa đem lại kết quả bền vững. Thỏa thuận ngừng bắn trong lĩnh vực năng lượng do Mỹ làm trung gian đầu năm 2025 nhanh chóng đổ vỡ sau các cáo buộc vi phạm từ cả hai phía. Các cuộc đàm phán sau đó cũng không giải quyết được bất đồng cốt lõi.
Theo các nhà phân tích, vấn đề không chỉ nằm ở việc ai làm trung gian, mà còn ở tính toán chiến lược của Nga. Moscow tiếp tục đưa ra những yêu cầu lớn về lãnh thổ, nới lỏng trừng phạt và các nhượng bộ quân sự, trong khi hai bên vẫn thiếu lòng tin sâu sắc. Việc Ấn Độ, Thổ Nhĩ Kỳ hay Ai Cập đưa ra sáng kiến có thể tạo thêm kênh đối thoại, đồng thời giúp giảm thiểu rủi ro đối với vận tải, năng lượng và lương thực toàn cầu. Nhưng một thỏa thuận ngừng bắn hạn chế sẽ khó trở thành bước ngoặt nếu không có sự đồng thuận thực chất của Nga và Ukraine.
Trong bối cảnh đó, các đề xuất mới trước hết là nỗ lực khoanh vùng những hệ lụy nguy hiểm nhất của cuộc chiến. Khả năng chúng có thể mở đường cho một tiến trình hòa bình rộng hơn là không chắc chắn.
