Báo cáo của Bộ Khoa học và Công nghệ tại hội nghị cho thấy, trong giai đoạn 2021 - 2025, doanh nghiệp đã chủ trì 181 trong tổng số 1.451 nhiệm vụ khoa học và công nghệ cấp quốc gia, chiếm khoảng 12,5% số nhiệm vụ và 25,7% tổng kinh phí. Theo Chỉ số đổi mới sáng tạo toàn cầu, Việt Nam hiện xếp thứ 24 trong số 143 quốc gia và nền kinh tế về hợp tác nghiên cứu và phát triển giữa đại học và doanh nghiệp.
Đáng chú ý, năm 2025, các công bố khoa học quốc tế có doanh nghiệp tham gia chỉ chiếm 3,7% tổng số công bố của Việt Nam trên cơ sở dữ liệu Scopus, nhưng lại có mức độ ảnh hưởng khoa học cao hơn đáng kể. Điều này phản ánh tiềm năng nâng cao chất lượng nghiên cứu rất lớn khi có sự đồng hành của khối doanh nghiệp.
Thực tế đã xuất hiện nhiều mô hình hợp tác hiệu quả như Tập đoàn Viettel với các trường đại học; Viện Nghiên cứu Cơ khí với các doanh nghiệp thiết bị nhiệt điện; hay Đại học Bách khoa Hà Nội với Công ty Điện Đông Anh. Điểm chung của các mô hình này là doanh nghiệp có bài toán công nghệ cụ thể, còn viện, trường sở hữu đội ngũ chuyên gia và năng lực nghiên cứu đáp ứng yêu cầu.
Tuy nhiên, các mô hình thành công này vẫn chưa phổ biến do vướng nhiều điểm nghẽn cốt lõi: Chi phí nghiên cứu và phát triển do doanh nghiệp thực hiện còn thấp, mới tương đương khoảng 0,3% GDP. Chỉ 6,7% doanh nghiệp nhỏ và 27,6% doanh nghiệp lớn có bộ phận nghiên cứu và phát triển. Đáng chú ý, có tới 88,7% kinh phí nghiên cứu và phát triển được phân bổ trực tiếp từ ngân sách nhà nước cho viện, trường, thay vì xuất phát từ nhu cầu đặt hàng của thị trường và doanh nghiệp.
Bên cạnh đó, nhiều viện, trường e ngại rủi ro pháp lý trong định giá, khai thác tài sản hình thành từ ngân sách Nhà nước. Việc thiếu các tổ chức trung gian chuyển giao công nghệ chuyên nghiệp cũng khiến nhiều kết quả nghiên cứu khó tiếp cận thị trường.
Phát biểu tại hội nghị, Thứ trưởng Bộ Khoa học và Công nghệ Lê Xuân Định kiến nghị triển khai từ quý 4/2026 các nhiệm vụ cụ thể: hướng dẫn xử lý vướng mắc về chi phí, vốn đối ứng, định giá chia sẻ lợi ích và cơ chế đồng tài trợ theo kinh phí doanh nghiệp thực góp; phối hợp với Bộ Giáo dục và Đào tạo gắn chi phí viện, trường với thu nhập từ hợp đồng doanh nghiệp; ban hành hệ thống chỉ số điều khoản hợp đồng tham khảo; đồng thời yêu cầu các cơ sở giáo dục đại học công khai thu nhập từ hợp đồng với doanh nghiệp và coi đây là một chỉ số KPI quan trọng của các viện nghiên cứu và trường đại học.
Từ góc độ đào tạo và nghiên cứu, Thứ trưởng Bộ Giáo dục và Đào tạo Phạm Quang Hưng nhận định, năng lực nghiên cứu của các trường đại học đã có bước phát triển đáng kể, nhưng thương mại hóa và chuyển giao công nghệ vẫn là khâu yếu nhất.
Đại diện cho các doanh nghiệp tham gia hội nghị, Viettel đề xuất Nhà nước giao doanh nghiệp có năng lực dẫn dắt một số chương trình công nghệ chiến lược. Nhấn mạnh thị trường đầu ra có ý nghĩa quyết định đối với hoạt động nghiên cứu, Viettel kiến nghị sớm triển khai cơ chế hỗ trợ tài chính và nhân rộng mô hình “3 nhà” cho các chương trình công nghệ chiến lược. Nhà nước định hướng ưu tiên đặt hàng đầu ra, nghiệm thu theo kết quả và đầu tư kinh phí cho các viện trường nghiên cứu công nghệ nền, công nghệ lõi trong chương trình. Doanh nghiệp phát triển sản phẩm, đặt bài toán công nghệ nền, công nghệ lõi, cung cấp môi trường thử nghiệm và thương mại hóa. Viện trường nghiên cứu công nghệ nền, công nghệ lõi và đào tạo nhân lực theo nhu cầu của các doanh nghiệp và các cơ sở nghiên cứu. Thứ ba là tạo thị trường đầu ra cho sản phẩm công nghệ chiến lược.
Đại diện cho các trường đại học, PGS.TS Tạ Hải Tùng, Trường Đại học Bách khoa Hà Nội, cho biết, mặc dù hợp tác giữa nhà trường và doanh nghiệp đã được chú trọng từ lâu, sự gắn kết này vẫn chưa khai thác hết tiềm năng vốn có. Nguyên nhân lớn nhất xuất phát từ sự thiếu hụt lòng tin. Doanh nghiệp đòi hỏi sản phẩm phải ứng dụng được ngay, trong khi nghiên cứu từ trường đại học phần lớn mới dừng ở mức độ sẵn sàng công nghệ mức 3 - 4, tạo ra “thung lũng chết” trước khi vươn tới mức 7 - 9 mà thị trường cần. Thêm vào đó, các rào cản về cơ chế tài chính và quản lý tài sản trí tuệ cũng khiến doanh nghiệp e ngại việc sử dụng ngân sách nhà nước.
Để giải quyết các điểm nghẽn này, PSG.TS Tạ Hải Tùng nêu ý kiến: “Các trường đại học cần nhất chính là block funding, chẳng hạn là tài trợ những gói ra tấm ra món, thay vì tài trợ những đề tài, dự án mà theo 2 năm, 3 năm và vài tỷ một, như vậy rất khó để làm công nghệ chiến lược. Thứ hai, việc sở hữu trí tuệ giữa nhà trường và doanh nghiệp trong việc đồng tài trợ giữa nhà nước và doanh nghiệp cũng cần có hướng dẫn rõ ràng hơn để doanh nghiệp sẵn sàng mong muốn cùng với đại học để nhận tài trợ của nhà nước. Hiện nay, rất nhiều doanh nghiệp nói rằng, thực ra họ cũng không cần kinh phí từ nhà nước và họ rất ngại khi mà có kinh phí nhà nước rồi sau này việc triển khai công nghệ được tạo ra ấy rất khó”.
Kết luận hội nghị, Phó Thủ tướng Chính phủ Hồ Quốc Dũng nhấn mạnh, từ khi Bộ Chính trị ban hành Nghị quyết số 57-NQ/TW, Đảng và Nhà nước đã dành sự quan tâm đặc biệt với nhiều cơ chế, chính sách vượt trội nhằm thúc đẩy khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số. Thể chế đã có sự chuyển dịch mạnh mẽ từ quản lý quy trình đầu vào sang quản lý kết quả đầu ra và chấp nhận rủi ro. Tuy nhiên, việc đưa chính sách vào đời sống vẫn còn chậm. Điểm nghẽn lớn nhất hiện nay là sự liên kết giữa Nhà nước, viện trường và doanh nghiệp chưa chặt chẽ, nặng tính hình thức và thiếu thực chất.
Phó Thủ tướng Hồ Quốc Dũng yêu cầu các bộ, ngành, địa phương, viện trường và doanh nghiệp phải dũng cảm nhìn thẳng vào những bất cập, tháo gỡ triệt để các rào cản về cơ chế tài chính, định giá tài sản trí tuệ và thúc đẩy thương mại hóa. Chính phủ khẳng định tạo mọi điều kiện thuận lợi nhất cho khoa học công nghệ phát triển.
Phó Thủ tướng Hồ Quốc Dũng đề nghị: “Các bộ ngành, địa phương, các đồng chí phải xác định danh mục các bài toán công nghệ ưu tiên xuất phát từ bộ mình, ngành mình, địa phương mình, từ nhu cầu của doanh nghiệp để chúng ta đặt các bài toán. Mỗi bài toán phải rõ mục tiêu, rõ sản phẩm dự kiến, đầu mối thực hiện, đơn vị tiếp nhận và phương án huy động nguồn lực. Tôi cũng yêu cầu các địa phương cũng như trung ương tới đây, các đề tài nghiên cứu, các địa phương phải kết nối với doanh nghiệp. Các viện nghiên cứu, trường đại học cần phải chủ động, tích cực hơn nữa trong việc kết nối, liên kết. Các doanh nghiệp cần phải hình thành quỹ nghiên cứu khoa học công nghệ đủ mạnh, thúc đẩy phát triển khoa học công nghệ ở các doanh nghiệp”.
