Với môn Lịch sử, giảm tải không đơn thuần là cắt bớt số bài hoặc lượng kiến thức học sinh phải ghi nhớ. Nếu việc tinh giản không đi cùng cách tổ chức kiến thức hợp lý, học sinh có thể nhớ từng sự kiện nhưng khó hiểu vì sao sự kiện đó diễn ra, có ý nghĩa gì và liên hệ thế nào với những giai đoạn trước, sau.
Giảm tải nhưng không làm đứt mạch lịch sử
Từ thực tế giảng dạy, thầy Nguyễn Văn Vũ, giáo viên Trường tiểu học tại Gia Lai, đề nghị rà soát cách kết nối các giai đoạn lịch sử trong sách giáo khoa dành cho học sinh tiểu học.
Thầy Vũ dẫn chứng, trong sách Lịch sử và Địa lí lớp 5, bộ Kết nối tri thức với cuộc sống, Bài 12 “Khởi nghĩa Lam Sơn và triều Hậu Lê” tiếp nối bằng Bài 13 “Triều Nguyễn”. Giữa hai bài không có bài riêng về phong trào Tây Sơn và triều Tây Sơn. Theo thầy, cuối thế kỷ XVIII là giai đoạn có nhiều biến động, gắn với phong trào Tây Sơn, những chiến thắng chống quân Xiêm, quân Thanh và sự thay đổi lớn trong cục diện chính trị đất nước. Đây cũng là giai đoạn chuyển tiếp trước khi triều Nguyễn được thành lập đầu thế kỷ XIX.
"Tinh giản kiến thức cho học sinh tiểu học là cần thiết nhưng cần bảo đảm những dấu mốc cơ bản, giúp học sinh nhận biết sự chuyển tiếp giữa các giai đoạn và hiểu lịch sử như một quá trình liên tục, thay vì chỉ ghi nhớ những sự kiện riêng lẻ", thầy Vũ đề xuất.
Vấn đề không đơn thuần là bổ sung một bài học về Tây Sơn vào lớp 5, bởi nội dung về Quang Trung và phong trào Tây Sơn đã được bố trí ở lớp 8 và lớp 11. Điều cần xem xét là cách tổ chức kiến thức giữa các lớp có giúp học sinh hình dung tiến trình lịch sử, nhận biết những giai đoạn chuyển tiếp quan trọng hay không.
Ở bậc THCS, thầy Hoàng Nam (Hà Nội) cho rằng cần làm rõ hơn những nền tảng hình thành và phát triển của lịch sử dân tộc. Với bài học về nhà nước Văn Lang – Âu Lạc, cần thể hiện rõ hơn quá trình hình thành cộng đồng cư dân, nhà nước và không gian văn hóa Đông Sơn, thay vì để học sinh chủ yếu ghi nhớ khái niệm về một nhà nước sơ khai.
Tương tự, khi học về các cuộc đấu tranh chống Bắc thuộc, từ Hai Bà Trưng, Bà Triệu, Lý Bí đến Khúc Thừa Dụ và Ngô Quyền, học sinh cần nhận ra mối liên hệ giữa những cuộc đấu tranh qua nhiều thế kỷ trong tiến trình giành quyền tự chủ. Nếu chỉ tiếp nhận từng cuộc khởi nghĩa riêng lẻ, các em sẽ khó hình dung tính liên tục của lịch sử.
Những góp ý này cho thấy, tinh giản không đồng nghĩa với cắt giảm cơ học. Có nội dung cần rút gọn, nhưng cũng có những mối liên hệ cần được giải thích rõ hơn để học sinh hiểu kiến thức đã học. Giảm số lượng bài chưa chắc đã giảm được khó khăn trong học tập nếu những mắt xích quan trọng giữa các sự kiện vẫn chưa được làm rõ.
Học lịch sử không chỉ để nhớ sự kiện
Bên cạnh việc kết nối các giai đoạn, giáo viên còn đề nghị làm rõ hơn bối cảnh, nguyên nhân và ý nghĩa của sự kiện. Bởi nếu bài học chủ yếu tập trung vào diễn biến, địa danh và kết quả, học sinh có thể nhớ sự kiện nhưng chưa hiểu đầy đủ những yếu tố dẫn đến sự kiện đó.
Với bài “Ba lần kháng chiến chống quân xâm lược Mông – Nguyên” trong chương trình Lịch sử lớp 7, cô Nguyễn Thanh Hảo, Tổ phó Tổ Văn - Sử - Địa - GDCD, Trường THCS Giảng Võ, Hà Nội, đề nghị cân nhắc làm rõ hơn âm mưu xâm lược Đại Việt của đế chế Mông Cổ.
Theo cô, bản đồ về phạm vi bành trướng của đế chế Mông Cổ, vị trí chiến lược của Đại Việt và tư liệu về những yêu sách của sứ giả có thể giúp học sinh hình dung rõ hơn bối cảnh cuộc chiến. Nếu chỉ nhìn Đại Việt như một nước láng giềng nhỏ ở phương Nam, học sinh khó hiểu vì sao vùng đất này có ý nghĩa chiến lược trong kế hoạch bành trướng của Mông Cổ, cũng như mục tiêu tiến xuống Đông Nam Á của đế chế này.
Cô Hảo cũng đề nghị khai thác những trích đoạn phù hợp từ Hịch tướng sĩ và tư liệu lịch sử để làm rõ tài năng, phẩm chất của Trần Quốc Tuấn, tinh thần đoàn kết và tư tưởng “khoan thư sức dân”. Theo cô, cách tiếp cận này giúp học sinh hiểu sâu hơn vai trò của nhân vật lịch sử, thay vì chỉ ghi nhớ diễn biến các trận đánh.
Với bài học về khởi nghĩa Lam Sơn (1418–1427), cô Hảo đề nghị bổ sung tư liệu như bài văn thề tại Hội thề Lũng Nhai và Bình Ngô đại cáo. Theo cô, việc đưa thêm các tư liệu này sẽ giúp học sinh hiểu sâu hơn về lịch sử, nhận ra tâm hồn, trí tuệ và bản lĩnh của cha ông, thay vì chỉ ghi nhớ thời gian, địa điểm của các sự kiện.
PGS-TS Bùi Mạnh Hùng, Điều phối viên chính Chương trình giáo dục phổ thông 2018, cho rằng cần rà soát chương trình theo chiều dọc giữa các lớp, các cấp học và theo chiều ngang giữa các môn, nhằm khắc phục nội dung trùng lặp, chồng chéo hoặc bố trí chưa hợp lý. Việc tinh giản không chỉ là cắt bớt kiến thức, mà phải bảo đảm nội dung được lựa chọn phù hợp, có tính liên kết và thiết thực với học sinh.
Những đề xuất này không nhất thiết đòi hỏi đưa thêm nhiều trang kiến thức vào sách. Điều quan trọng là lựa chọn tư liệu đủ sức làm sáng tỏ vấn đề, giúp học sinh hiểu vì sao một cuộc kháng chiến giành thắng lợi, điều gì tạo nên sức mạnh của dân tộc và các nhân vật lịch sử đã hành động trong hoàn cảnh nào.
Cách trình bày lịch sử cận đại cũng cần tránh những nhận định quá giản đơn. Theo thầy Hoàng Nam, khi đề cập triều Nguyễn và quá trình Pháp xâm lược, cần tránh cách lý giải rằng triều Nguyễn bảo thủ nên dẫn đến mất nước. Những hạn chế của triều đình, các cải cách, lựa chọn đối ngoại và phong trào kháng chiến của nhân dân cần được đặt trong hoàn cảnh lịch sử cụ thể.
Từ góc nhìn này, rà soát sách giáo khoa không chỉ nhằm xác định sự kiện nào cần bổ sung, mà còn phải xem cách giải thích đã giúp học sinh hiểu đúng bản chất lịch sử hay chưa. Một nội dung có thể đã được đề cập nhưng vẫn cần làm rõ hơn bối cảnh hoặc mối quan hệ nhân quả để tránh cách hiểu đơn giản, một chiều.
Lịch sử bảo vệ Tổ quốc cần được nhìn xuyên suốt
Một nội dung khác được giáo viên đề nghị quan tâm là lịch sử bảo vệ biên giới và chủ quyền biển đảo sau năm 1975. Theo thầy Hoàng Nam, cần xem xét cách trình bày về chiến tranh bảo vệ biên giới Tây Nam, cuộc chiến đấu bảo vệ biên giới phía Bắc năm 1979 và những năm tiếp theo, trong đó có chiến đấu tại Vị Xuyên giai đoạn 1984–1989.
Theo thầy, nếu nội dung quá cô đọng hoặc thiếu thông tin nền, học sinh có thể khó hình dung những cuộc chiến đấu bảo vệ đất nước sau năm 1975. Tuy nhiên, việc xác định nội dung nào cần bổ sung phải dựa trên đối chiếu cụ thể từng bài học, trang sách và yêu cầu cần đạt, tránh kết luận sách đã bỏ sót sự kiện khi chưa kiểm tra đầy đủ.
Thầy Trần Trung Hiếu, giáo viên Lịch sử Trường THPT chuyên Phan Bội Châu (Nghệ An), cũng cho rằng lịch sử bảo vệ Tổ quốc cần được nhìn nhận như một mạch lớn của lịch sử Việt Nam, từ các cuộc kháng chiến trong thời kỳ phong kiến đến những cuộc chiến đấu bảo vệ đất nước trong thế kỷ XX và sau năm 1975.
Theo thầy, việc kết nối không có nghĩa đồng nhất hoàn cảnh hay tính chất của các cuộc chiến tranh ở những thời kỳ khác nhau. Điều quan trọng là giúp học sinh nhận ra mạch lịch sử dựng nước đi đôi với giữ nước, đồng thời hiểu mỗi giai đoạn có bối cảnh và ý nghĩa riêng.
Với lịch sử biển đảo, thầy Hiếu đánh giá việc Chương trình giáo dục phổ thông 2018 dành riêng một chủ đề ở lớp 11 về lịch sử bảo vệ chủ quyền ở Biển Đông là điểm đáng ghi nhận. Tuy nhiên, nhận thức về Hoàng Sa, Trường Sa không nên chỉ tập trung ở một chuyên đề mà cần được hình thành dần từ các lớp dưới, thông qua bản đồ, nhân vật, tư liệu và sự kiện phù hợp với lứa tuổi.
Theo thầy, các sự kiện như Hoàng Sa năm 1974, Trường Sa năm 1988 và quá trình thực thi chủ quyền sau năm 1975 cần được trình bày với thông tin chính xác về chủ thể, thời điểm và phạm vi quản lý. Với lớp 12, cần xem xét cách thể hiện có hệ thống về bảo vệ biên giới, biển đảo sau năm 1975, thay vì để những sự kiện lớn nằm rải rác hoặc quá cô đọng.
Thầy Hiếu cũng như nhiều giáo viên cho rằng, cần phân biệt giữa nội dung “thiếu” và nội dung “sai”. Có những vấn đề thực chất là trình bày quá cô đọng, thiếu ngữ cảnh, thiếu bản đồ hoặc cách diễn đạt chưa đủ chặt chẽ. Những điểm này cần được rà soát khoa học trước khi kết luận có sai sót.
Yêu cầu đặt ra là không chỉ kiểm tra sự hiện diện của từng nhân vật hay sự kiện, mà còn xem xét học sinh có đủ thông tin để hiểu ý nghĩa của sự kiện đó trong lịch sử dân tộc hay không. Đây cũng là cách tiếp cận phù hợp với mục tiêu giảm tải: không đưa thêm kiến thức bằng mọi giá, mà làm cho những nội dung cần thiết trở nên dễ hiểu, có liên hệ và phù hợp với lứa tuổi.
