Cuộc đối đầu giữa Mỹ và Iran đang ngày càng chuyển thành cuộc giằng co về sức chịu đựng kinh tế. Washington tăng cường phong tỏa và trừng phạt để buộc Tehran mở lại eo biển Hormuz, trong khi Iran dựa vào khả năng kiểm soát tuyến hàng hải chiến lược này để gây sức ép ngược trở lại Mỹ.
Các quan chức cấp cao trong chính quyền Tổng thống Donald Trump tiếp tục thúc đẩy sức ép kinh tế đối với Iran, trong đó coi việc hạ giá dầu là một mục tiêu quan trọng. Washington cũng cảnh báo sẽ áp đặt các biện pháp trừng phạt tài chính chưa từng có nhằm buộc Tehran mở lại eo biển Hormuz.
Trong khi đó, Iran hôm 13/8 tấn công hai tàu của Các Tiểu vương quốc Arab Thống nhất (UAE) tại eo biển Hormuz. Theo giới chức UAE, các vụ tấn công nâng tổng số tàu liên quan đến nước này bị Iran tấn công từ đầu tháng 8 đến nay lên 6 chiếc.
Theo các nhà phân tích, động thái này cho thấy Iran không dễ bị khuất phục trước sức ép kinh tế và sẵn sàng chủ động sử dụng sức mạnh quân sự, ngay cả khi Tổng thống Trump dường như không muốn quay lại một cuộc chiến toàn diện.
Khi ông Trump ngày càng dựa vào phong tỏa hải quân như một công cụ gây sức ép tài chính, Iran muốn chứng minh rằng nước này sẽ không nhượng bộ và sẵn sàng duy trì việc đóng cửa Hormuz cho đến khi giá năng lượng tăng đủ mạnh để buộc Washington phải lùi bước.
“Tehran đã rút ra một bài học đơn giản từ mọi cuộc đấu trí với Washington: Nếu giữ vững lập trường đủ lâu, Mỹ sẽ là bên đổi hướng trước”, ông Ali Vaez, Phó Giám đốc Chương trình Trung Đông và Bắc Phi của Nhóm Khủng hoảng Quốc tế, nhận định.
Mỹ siết trừng phạt, Iran đặt cược vào eo biển Hormuz
Washington trong tuần này phát tín hiệu sẽ áp đặt thêm các biện pháp hạn chế đối với nền kinh tế Iran. Bộ trưởng Tài chính Mỹ Scott Bessent gọi đây là một “đòn kép”, kết hợp với phong tỏa hải quân nhằm vào các cảng của Iran.
Phó Tổng thống Mỹ JD Vance hôm 13/8 cho biết duy trì giá năng lượng ở mức thấp là “mục tiêu số một” của chính quyền Trump, bên cạnh mục tiêu bảo đảm Iran không bao giờ sở hữu vũ khí hạt nhân.
Thư ký báo chí Nhà Trắng Karoline Leavitt sau đó cũng khẳng định hai mục tiêu này đều quan trọng đối với Tổng thống Trump. Bà cho biết Washington vừa nỗ lực giữ ổn định thị trường, vừa quyết tâm ngăn Iran sở hữu vũ khí hạt nhân.
Khi bắt đầu cuộc chiến, ông Trump tuyên bố mục tiêu của Mỹ là buộc Iran ký một thỏa thuận ngăn Tehran sở hữu vũ khí hạt nhân. Tuy nhiên, khi xung đột kéo dài và Iran gia tăng khả năng kiểm soát dòng chảy năng lượng qua Hormuz, trọng tâm của Mỹ dường như đã thay đổi.
Các quan chức Mỹ cho biết Nhà Trắng ngày càng bi quan về khả năng đạt được một thỏa thuận hạt nhân toàn diện với Tehran. Thay vào đó, Tổng thống Trump tập trung gây sức ép lên nền kinh tế Iran, hy vọng buộc Tehran mở lại tuyến hàng hải chiến lược để ông có thể tuyên bố chiến thắng và chấm dứt cuộc chiến.
Đối với Iran, quyền kiểm soát Hormuz giúp Tehran gây sức ép với Washington mà không phải nhượng bộ về chương trình hạt nhân. Iran cho rằng thời gian đang đứng về phía mình và đã đưa ra các yêu cầu cao hơn để mở lại eo biển. Tehran yêu cầu Mỹ chấm dứt chiến tranh, dỡ bỏ phong tỏa, đồng thời giảm các lệnh trừng phạt và đóng băng tài sản của Iran.
Vì thế, câu hỏi trung tâm của cuộc xung đột hiện nay là: Bên nào sẽ chùn bước trước sức ép kinh tế?
Cuộc khẩu chiến giữa hai bên cũng nóng lên ngày 14/8. Phát biểu tại bang New York, Tổng thống Trump tuyên bố sau khi đánh bại Iran, ông sẽ sớm tuyên bố eo biển Hormuz là “lãnh thổ của Mỹ”. Một quan chức Nhà Trắng sau đó nói rằng ông Trump đưa ra phát biểu này như một lời nói đùa.
Thứ trưởng Ngoại giao Iran Kazem Gharibabadi đáp lại trên mạng xã hội X rằng eo biển Hormuz “đã thuộc về Iran, hiện thuộc về Iran và sẽ tiếp tục thuộc về Iran”, đồng thời khẳng định tuyến hàng hải này chỉ được đóng hoặc mở theo lệnh của Tehran.
Điểm nghẽn năng lượng đe dọa nguồn cung toàn cầu
Bộ trưởng Quốc phòng Mỹ Pete Hegseth hôm 13/8 cho biết Hải quân Mỹ có thể duy trì phong tỏa Iran vô thời hạn. Tàu sân bay USS George Washington đang chuẩn bị được đưa tới khu vực để thay thế tàu USS Abraham Lincoln, trong bối cảnh có những lo ngại về điều kiện sinh hoạt trên tàu Lincoln và tình trạng binh sĩ phải triển khai kéo dài.
Iran nhiều lần sử dụng vũ lực để ngăn tàu thương mại đi qua Hormuz. Theo các nhà phân tích, khả năng Tehran tiếp tục leo thang quân sự khiến Washington khó có thể chỉ dựa vào sức ép kinh tế để buộc Iran nhượng bộ.
UAE, một trong những nước xuất khẩu dầu lớn của khu vực, đã tìm cách duy trì hoạt động vận chuyển dầu qua Hormuz một cách thận trọng. Eo biển này hiện vẫn phần lớn bị đóng cửa. Phần lớn tàu thương mại không muốn đi qua nếu chưa nhận được sự cho phép từ Iran, trong khi những tàu tiếp tục hành trình thường sử dụng tuyến phía Bắc do Tehran quản lý.
Dữ liệu của Kpler cho thấy chỉ 13 tàu đi qua Hormuz trong ngày 13/8, so với hơn 130 tàu mỗi ngày trước chiến tranh. Trong số này, 9 tàu sử dụng tuyến do Iran quản lý. Lưu lượng hàng hải tháng 8 cũng giảm so với tháng 7, khi trung bình có 26 tàu qua eo biển mỗi ngày.
Giá dầu quốc tế những ngày gần đây dao động dưới 90 USD/thùng. Dòng chảy dầu qua Hormuz vẫn bị hạn chế, nhưng các nước sản xuất trong khu vực đã tìm cách vận chuyển dầu theo những tuyến thay thế. Tuy nhiên, tình trạng gián đoạn kéo dài đang khiến lượng dầu dự trữ toàn cầu giảm và làm suy yếu khả năng thị trường hấp thụ các cú sốc nguồn cung mới.
Eurasia Group nhận định những căng thẳng giữa Mỹ và Iran liên quan đến Hormuz sẽ khiến nguy cơ xảy ra một cuộc khủng hoảng mới, cũng như khả năng tuyến hàng hải này tiếp tục bị đóng cửa, duy trì ở mức cao trong phần còn lại của năm 2026.
Iran chuyển sang “nền kinh tế sinh tồn”
Tổng thống Trump hiện ưu tiên hạn chế tác động của chiến tranh đối với kinh tế Mỹ, đặc biệt trước cuộc bầu cử giữa nhiệm kỳ, đồng thời tránh để xung đột quay trở lại một cuộc chiến toàn diện. Washington đang tìm cách đạt mục tiêu này bằng cách gia tăng sức ép kinh tế với Iran.
Theo Wall Street Journal, các cố vấn đã thuyết phục ông Trump tiếp tục chiến lược này bằng những dữ liệu cho thấy các biện pháp trừng phạt đã gây thiệt hại đáng kể cho nền kinh tế Iran. Bộ trưởng Tài chính Scott Bessent cho biết Washington sẽ công bố thêm các biện pháp mới vào tuần tới.
Ông Miad Maleki, cựu quan chức cấp cao Bộ Tài chính Mỹ, cho biết xuất khẩu dầu của Iran đã giảm từ khoảng 2 triệu thùng/ngày trước khi lệnh phong tỏa được áp dụng hồi tháng 4 xuống gần bằng 0 trong thời gian gần đây. Iran cũng đang thiếu khoảng 29 triệu lít xăng mỗi ngày, trong khi phong tỏa khiến Tehran khó bù đắp lượng thiếu hụt.
Theo ông Maleki, phong tỏa có thể gây sức ép nghiêm trọng lên chính quyền Iran nếu Washington khẳng định sẽ không dỡ bỏ biện pháp này theo một lộ trình mà Tehran có thể chờ đợi.
Dù chịu sức ép ngày càng lớn, Iran đang chuyển sang mô hình “nền kinh tế sinh tồn” để duy trì hoạt động trong điều kiện bị cô lập kéo dài. Sau nhiều năm chịu trừng phạt, Tehran phân bổ nhiên liệu và điện theo hạn mức, hạn chế ngoại tệ, cắt giảm đầu tư, đồng thời ưu tiên nhập khẩu các mặt hàng thiết yếu và nguồn lực nhà nước.
Washington từng kỳ vọng phong tỏa hải quân sẽ buộc Iran chấp nhận kết thúc chiến tranh theo các điều kiện của Mỹ chỉ trong vài tuần. Tuy nhiên, đến tháng 6, ông Trump đã chấp nhận một thỏa thuận chấm dứt phong tỏa để đổi lấy cam kết của Iran mở lại eo biển Hormuz và thảo luận chương trình hạt nhân.
Thỏa thuận chỉ kéo dài vài tuần. Sau khi phản đối nỗ lực của Mỹ nhằm định hướng tàu thuyền qua eo biển Hormuz, Iran một lần nữa quay lại các cuộc tấn công nhằm vào tàu thương mại.
Cuộc đối đầu hiện nay vì thế không chỉ xoay quanh chương trình hạt nhân hay quyền kiểm soát một tuyến hàng hải chiến lược. Đây còn là cuộc thử sức về khả năng chống chịu của hai nền kinh tế, trong đó Washington và Tehran đều đang đặt cược rằng đối phương sẽ là bên phải nhượng bộ trước.
