Bộ GD&ĐT đang lấy ý kiến dự thảo Thông tư về tiêu chuẩn, điều kiện và quy trình bổ nhiệm, miễn nhiệm giáo sư, phó giáo sư. Điểm mới là trao quyền cho các trường đại học chủ động tuyển chọn, bổ nhiệm theo vị trí việc làm. Thay vì Nhà nước công nhận đạt tiêu chuẩn rồi các trường bổ nhiệm như trước, dự thảo đề xuất giao các cơ sở giáo dục đại học tự chủ thực hiện, trên cơ sở tiêu chuẩn chung do Bộ GD&ĐT quy định và cơ chế hậu kiểm.
Theo Bộ trưởng Hoàng Minh Sơn, Nghị quyết 71-NQ/TW của Bộ Chính trị đặt ra yêu cầu đổi mới mạnh mẽ việc xét, bổ nhiệm giáo sư, phó giáo sư theo hướng hội nhập quốc tế, tăng quyền tự chủ cho các trường. Luật Giáo dục cũng đã thể chế hóa chủ trương này, giao người đứng đầu cơ sở giáo dục đại học thẩm quyền bổ nhiệm, đồng thời giao Bộ trưởng Bộ GD&ĐT quy định tiêu chuẩn, điều kiện và quy trình.
Bộ trưởng nhấn mạnh, trao quyền tự chủ phải đi đôi với bảo đảm chất lượng và công bằng trong đánh giá, bổ nhiệm. Chính sách cần tạo động lực để các nhà khoa học, giảng viên đóng góp nhiều hơn cho giáo dục đại học, qua đó nâng cao chất lượng giảng dạy.
Bổ nhiệm theo vị trí việc làm, coi trọng năng lực thực chất
Theo dự thảo, chức danh giáo sư, phó giáo sư được xác định là chức danh của giảng viên đại học, gắn với vị trí, nhiệm vụ và nguồn lực cụ thể. Cơ sở giáo dục đại học chỉ thực hiện bổ nhiệm khi có vị trí trong cơ cấu tổ chức, nhân sự và có nhiệm vụ, điều kiện để người được bổ nhiệm thực hiện công việc.
Cục trưởng Cục Nhà giáo và Cán bộ quản lý giáo dục Vũ Minh Đức cho biết, dự thảo được xây dựng theo hướng kế thừa những quy định còn phù hợp của Quyết định 37/2018/QĐ-TTg, đồng thời có lộ trình chuyển đổi phù hợp, tránh tạo ra sự thay đổi đột ngột. Việc phân cấp quyền tự chủ cho các cơ sở giáo dục đại học phải gắn với trách nhiệm giải trình; hệ thống tiêu chuẩn, quy trình cần rõ ràng, minh bạch, chú trọng chất lượng và phù hợp với thực tiễn Việt Nam.
Dự thảo xác định ba nhóm năng lực cốt lõi để đánh giá ứng viên, gồm năng lực giảng dạy và kết quả đào tạo; năng lực nghiên cứu, sáng tạo tri thức và uy tín khoa học; năng lực phát triển tập thể và phục vụ cộng đồng. Trọng số tối thiểu tương ứng của ba nhóm là 30%, 30% và 20%.
Trong đó, năng lực giảng dạy được đánh giá thông qua các yêu cầu về giờ giảng trực tiếp, số lượng nghiên cứu sinh, học viên thạc sĩ được hướng dẫn và khả năng phát triển chương trình đào tạo.
Đối với nghiên cứu khoa học, dự thảo nâng yêu cầu về chất lượng công trình và liêm chính học thuật. Theo đó, chỉ tính các công bố mà ứng viên là tác giả chính, với số lượng tối thiểu 12 công bố đối với ứng viên phó giáo sư và 20 công bố đối với ứng viên giáo sư trên các tạp chí loại 1. Trong đó, có yêu cầu tối thiểu về công bố trên các tạp chí quốc tế uy tín theo từng khối ngành.
Việc đánh giá không chỉ căn cứ vào số lượng công bố mà còn xem xét năng lực tổ chức, huy động nguồn lực và các công trình khoa học tiêu biểu của ứng viên. Dự thảo cũng thiết lập cơ chế phản biện độc lập, yêu cầu chuyên gia phản biện có uy tín, năng lực khoa học và không có xung đột lợi ích.
Đáng chú ý, dự thảo quy định thu hồi quyết định bổ nhiệm nếu phát hiện ứng viên gian lận hồ sơ, sử dụng văn bằng không hợp pháp, đạo văn, ngụy tạo dữ liệu, mua bán bản quyền hoặc gian lận thành tích.
Các trường được chủ động, trách nhiệm phải rõ ràng
Dự thảo thiết lập cơ chế cạnh tranh trong bổ nhiệm. Các ứng viên đạt yêu cầu được xếp hạng theo điểm số; người đứng đầu cơ sở đào tạo căn cứ kết quả này để lựa chọn ứng viên phù hợp với vị trí cần bổ nhiệm.
Một thay đổi đáng chú ý khác là việc bổ nhiệm giáo sư, phó giáo sư có thể thực hiện vào bất kỳ thời điểm nào trong năm, thay vì theo các đợt như trước đây. Ứng viên cũng có thể nộp hồ sơ ở nhiều trường, tạo điều kiện để các cơ sở giáo dục đại học chủ động thu hút nhân lực chất lượng cao, kể cả nhà khoa học đang làm việc tại các cơ quan, tổ chức trong và ngoài nước.
Theo Bộ trưởng Hoàng Minh Sơn, cơ chế này sẽ tạo ra sự cạnh tranh lớn, không chỉ mang lại quyền chủ động cho các trường mà còn góp phần điều tiết đội ngũ giáo sư, phó giáo sư trong toàn hệ thống, thúc đẩy sự dịch chuyển nhân lực khoa học trong nước và quốc tế.
Tuy nhiên, cạnh tranh phải đi cùng minh bạch và trách nhiệm. Khi một vị trí có nhiều ứng viên, hội đồng phải nâng cao trách nhiệm đánh giá công tâm, khách quan, thực chất. Quá trình bổ nhiệm cũng phải bảo đảm minh bạch, có sự giám sát của các ứng viên, xã hội và Bộ GD&ĐT. Bộ sẽ thực hiện hậu kiểm, thanh tra, kiểm tra theo chức năng quản lý nhà nước.
Theo dự thảo, cơ sở đào tạo có trách nhiệm xây dựng quy định cụ thể về yêu cầu năng lực, hình thức đánh giá, thang đánh giá và phương pháp tổng hợp điểm. Hội đồng đánh giá và từng thành viên phải chịu trách nhiệm về kết quả đánh giá; người đứng đầu cơ sở đào tạo chịu trách nhiệm về quyết định bổ nhiệm trong phạm vi thẩm quyền.
Bộ GD&ĐT thực hiện hướng dẫn, theo dõi, kiểm tra và tổng hợp tình hình triển khai; vận hành cơ sở dữ liệu về bổ nhiệm giáo sư, phó giáo sư, hướng dẫn danh mục hội nghị uy tín, nguồn chuyên gia và thành lập hội đồng tư vấn khi cần thiết.
Để tránh xáo trộn trong giai đoạn đầu, dự thảo đưa ra lộ trình chuyển tiếp trong 3 năm. Theo đó, mỗi năm số lượng bổ nhiệm không quá 20% tổng số giáo sư, phó giáo sư tại thời điểm đầu năm học. Số vị trí giáo sư được bổ nhiệm mới không quá 1/3 số phó giáo sư được bổ nhiệm mới.
Các trường đề nghị làm rõ tiêu chí theo đặc thù ngành
Đại diện các trường cơ bản ghi nhận những nội dung đã được tiếp thu, chỉnh sửa trong dự thảo, đồng thời đề nghị tiếp tục hoàn thiện các tiêu chí để bảo đảm tính khả thi và phù hợp với đặc thù từng lĩnh vực.
GS.TS Hoàng Anh Tuấn, Hiệu trưởng Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn (Đại học Quốc gia Hà Nội), đánh giá dự thảo đã tiếp thu nhiều ý kiến phản biện, có sự kế thừa những quy định phù hợp với thực tiễn các trường đại học Việt Nam, đồng thời tiếp cận chuẩn mực quốc tế, nhất là về vị trí việc làm.
PGS.TS Hoàng Tùng, Hiệu trưởng Trường Đại học Xây dựng Hà Nội, đề nghị bổ sung các kết quả liên quan đến văn bằng sáng chế, phù hợp với định hướng thúc đẩy đổi mới sáng tạo và nghiên cứu khoa học.
Đại diện Đại học Đà Nẵng, GS.TS Bùi Văn Ga đề nghị không giới hạn ngoại ngữ trong một số ngôn ngữ cụ thể mà nên căn cứ vào yêu cầu công việc chuyên môn của từng ngành, lĩnh vực. Ông cũng đề nghị quy định rõ thời hạn tiếp nhận thông tin phản ánh, khiếu nại, tố cáo đối với ứng viên để có đủ thời gian xem xét trước khi hội đồng họp.
Đối với lĩnh vực sức khỏe, GS.TS Trần Huy Thịnh, Trường Đại học Y Hà Nội, đề nghị cân nhắc xếp khối ngành Sức khỏe vào nhóm ngành 1, với hệ số tương ứng, do những đóng góp về nghiên cứu khoa học, đào tạo và phục vụ cộng đồng. Ông cũng lưu ý cần lượng hóa tối đa các tiêu chí có thể định lượng, hạn chế quy định mang tính định tính, tránh phát sinh khiếu nại khi có nhiều ứng viên cạnh tranh một vị trí.
Bộ trưởng Hoàng Minh Sơn cho biết dự thảo đã qua nhiều lần chỉnh sửa và cơ bản nhận được sự đồng thuận. Ban soạn thảo sẽ tiếp tục tiếp thu ý kiến, rà soát các quy định về đánh giá sau bổ nhiệm, quyền và trách nhiệm của từng chủ thể, cũng như điều khoản chuyển tiếp để bảo đảm tính khả thi.
Bộ trưởng đề nghị các cơ sở giáo dục đại học tiếp tục nghiên cứu, góp ý và chủ động chuẩn bị triển khai ngay sau khi Thông tư được ban hành. Dự kiến, văn bản sẽ được hoàn thiện, ban hành trong tháng 11.
