Nhắc đến chèo Hà Nội, người ta nghĩ ngay tới tiếng trống, tiếng phách, những âm thanh tinh túy được sinh ra từ nếp sinh hoạt của làng quê Bắc Bộ. Không chỉ là một bộ môn sân khấu cổ truyền, chèo còn là một trong những mạch nguồn tâm hồn, cốt cách và di sản tinh thần của dân tộc. Mỗi chiếu chèo là một không gian diễn xướng dân gian độc đáo, nơi hòa quyện giữa nét hóm hỉnh hằng ngày với chiều sâu triết lý nhân sinh, lưu giữ trọn vẹn nét duyên đằm thắm và sức sống trường tồn của văn hóa xứ Bắc qua bao thế hệ. Trong dòng chảy văn hóa đó, Nhà hát chèo Hà Nội, từ lâu đã trở thành một điểm hẹn văn hóa của đông đảo công chúng, đặc biệt là các bạn trẻ và học sinh từ nhiều trường học trên địa bàn Thủ đô.
Chèo Hà Nội đánh thức tình yêu di sản trong lòng người trẻ
Trong hai ngày 4 và 5/11/2026, Rạp Đại Nam (89 Phố Huế, Hà Nội) trở thành một không gian văn hóa di sản, truyền cảm hứng cho hàng trăm học sinh Khối 10 Trường THCS – THPT Newton trong chương trình trải nghiệm "Sức hấp dẫn của Chèo cổ - Tinh hoa dân tộc Việt".
Trực tiếp thưởng thức trích đoạn “Trương Viên”, các em không chỉ được chiêm ngưỡng trọn vẹn vẻ đẹp thẩm mỹ của nghệ thuật sân khấu dân tộc, mà còn được đến với những bài học nhân văn về tình cảm gia đình, lòng thủy chung và tinh thần yêu nước. Sự hào hứng của các em học sinh đã cho thấy chèo cổ chưa bao giờ cũ. Không chỉ dừng lại ở việc mở rộng cánh cửa nhà hát để thu hút thế hệ trẻ, Nhà hát Chèo Hà Nội còn chủ động đưa chiếu chèo đến với không gian học đường.
Trước đó, chiều 30/10, sân trường Tiểu học Thạch Đà (phân hiệu Hoàng Kim, Yên Lãng, Hà Nội) rộn rã tiếng cười khi các nghệ sĩ Nhà hát Chèo Hà Nội đưa vở diễn "Cây tre trăm đốt" về phục vụ học sinh ngoại thành. Qua từng câu thoại hóm hỉnh, điệu múa uyển chuyển cùng tạo hình nhân vật gần gũi, tích trò cổ tích quen thuộc bỗng trở nên sống động, hấp dẫn ngay trên sân khấu học đường. Buổi biểu diễn không chỉ mang lại tiếng cười sảng khoái, mà còn nhẹ nhàng nuôi dưỡng tâm hồn thơ trẻ tình yêu với nghệ thuật dân tộc, vun đắp những giá trị nhân văn sâu sắc.
Là một nghệ sĩ chèo gạo cội, nguyên Giám đốc Nhà hát Chèo Hà Nội, Nghệ sĩ Nhân dân Trần Quốc Chiêm, Phó Chủ tịch Liên hiệp các Hội Văn học Nghệ thuật Việt Nam, Chủ tịch Hội Liên hiệp Văn học Nghệ thuật Hà Nội vui mừng chia sẻ với phóng viên Báo điện tử Đài Tiếng nói Việt Nam (VOV): "Tôi rất hoan nghênh bước đi hiện tại của Nhà hát Chèo Hà Nội khi đã tiếp cận thành công đối tượng khán giả trẻ. Thực tế cho thấy các bạn đón nhận rất hào hứng.
Với nghệ thuật truyền thống, nếu người làm nghề không làm nổi bật được cái hay, cái đẹp, không phân tích và minh họa thấu đáo thì khán giả khó lòng thấu hiểu. Đã không hiểu thì làm sao có thể yêu thích? Ngược lại, một khi đã hiểu, công chúng - dù là người trẻ hay khán giả lâu năm - đều sẽ tự tìm hiểu sâu xa hơn. Và đánh thức sự thấu hiểu đó chính là trách nhiệm của những người làm nghệ thuật chèo. Nhà hát Chèo Hà Nội đã làm rất tốt."
Hành trình nuôi dưỡng và lan tỏa tình yêu văn hóa dân tộc đã góp phần khẳng định Nhà hát Chèo Hà Nội là một trong những không gian nghệ thuật đặc sắc luôn sẵn sàng sáng đèn chào đón công chúng. Thực tế, trước khi bước qua cánh cửa thánh đường nghệ thuật này, không ít khán giả trẻ từng mặc định chèo là môn nghệ thuật ước lệ của thế hệ trước, xa cách và khó tiếp cận.
Thế nhưng, khi những diễn viên chèo trong tà áo mớ ba mớ bảy bước ra dưới ánh đèn sân khấu, khi những làn điệu mượt mà cùng nét hài hước, hóm hỉnh đặc trưng cùng tiếng trống của chèo cổ vang lên, định kiến ấy dần biến mất. Chèo không hề cũ. Chèo vẫn tràn đầy sức sống đương đại, dung dị và tinh tế ngay giữa lòng Hà Nội. Đằng sau những buổi diễn đặc biệt ấy là những nỗ lực, quyết tâm chuyển mình mang tính chiến lược của tập thể nghệ sĩ, diễn viên Nhà hát Chèo Hà Nội.
Thay đổi tư duy để làm công nghiệp văn hóa
Nghị quyết 80-NQ/TW về phát triển văn hoá Việt Nam xác định mục tiêu đưa công nghiệp văn hóa thật sự trở thành trụ cột của phát triển bền vững, hướng tới mục tiêu các ngành công nghiệp văn hóa sẽ đóng góp 7% GDP vào năm 2030 và hướng tới mức 9% GDP vào năm 2045.
Văn hóa được đặt trong mối quan hệ chặt chẽ với kinh tế, thị trường và các ngành công nghiệp văn hoá, coi sản phẩm văn hóa là một nguồn lực phát triển và là thành tố quan trọng của “sức mạnh mềm” quốc gia. Trong bối cảnh đó, làm thế nào để đưa di sản chèo cổ trở thành sản phẩm công nghiệp văn hóa giá trị cao, và làm sao để sân khấu chèo luôn sáng đèn giữa kỷ nguyên số?
Công nghiệp văn hóa không phải là thương mại hóa dễ dãi hay làm mất đi bản sắc. Nghệ sĩ Nhân dân Trần Quốc Chiêm khẳng định: "Chèo là loại hình sân khấu truyền thống mang đặc trưng tự sự và kể chuyện sâu sắc. Di sản mà tiền nhân để lại sở hữu những quy chuẩn nghệ thuật rất rõ ràng: đó là tính cách điệu, tính ước lệ và tính tượng trưng. Những giá trị cốt lõi ấy là cái gốc nhất thiết phải được bảo tồn và phát huy.
Tuy nhiên, phát triển công nghiệp văn hóa, tư duy tiếp cận nghệ thuật cần một bước chuyển căn bản. Nếu như trước đây, nghệ thuật thường chỉ được nhìn nhận như một món ăn tinh thần hay công cụ giáo dục thuần túy, thì ngày nay, nó phải được định vị là một “sản phẩm văn hóa” đúng nghĩa.
Đã là sản phẩm thì phải vận hành theo cơ chế thị trường, “thuận mua vừa bán”. Tác phẩm càng hay, chất lượng dàn dựng càng cao thì giá trị thương mại và sức hút càng lớn. Chính quy luật thị trường sẽ trở thành động lực cởi trói tư duy, thúc đẩy người nghệ sĩ không ngừng tìm tòi, sáng tạo để đưa di sản nghệ thuật của cha ông sống trọn vẹn và cống hiến cho công chúng trong thời đại mới”.
Cuộc cách mạng thực sự bắt đầu khi tư duy thay đổi. Với kho tàng hàng trăm làn điệu, hàng nghìn tích trò độc đáo, nghệ thuật chèo được coi là một trong những mỏ vàng đầy tiềm năng của ngành công nghiệp văn hóa. Bước đi đầu tiên chính là cởi trói tư duy, biến di sản thành tài sản.
Trong hành trình nỗ lực triển khai Nghị quyết 80-NQ/TW của Bộ Chính trị về phát triển văn hóa Việt Nam, Nghị quyết số 09 của Thành ủy Hà Nội về phát triển công nghiệp văn hóa, Nhà hát Chèo Hà Nội đã áp dụng nhiều biện pháp cụ thể. Không còn thụ động chờ kinh phí bao cấp, Nhà hát chủ động nhận diện, sáng tạo, đóng gói di sản nghệ thuật thành các sản phẩm văn hóa cao cấp. Nổi bật trong số đó là chương trình "Nét duyên Chèo Hà Thành" do Nghệ sĩ Nhân dân Thu Huyền đạo diễn, các nghệ sĩ Nhà hát Chèo Hà Nội biểu diễn.
Nghệ sĩ Nhân dân Thu Huyền, Giám đốc Nhà hát Chèo Hà Nội chia sẻ: "Bám sát chủ trương của Đảng, Nhà nước và Thành phố Hà Nội, Nhà hát Chèo Hà Nội đã chủ động tập trung nguồn lực xây dựng các chương trình nghệ thuật mũi nhọn theo định hướng công nghiệp văn hóa. Trong đó, chương trình “Nét duyên Chèo Hà Thành” được chúng tôi kết hợp hài hòa giữa nét tinh hoa cùng các nhân vật kinh điển của sân khấu chèo cổ và ngôn ngữ đương đại, tươi mới để tiệm cận với nhu cầu của công chúng hôm nay.
Chương trình được cô đọng trong thời lượng chuẩn 60 phút, kết hợp với không gian trải nghiệm tiền sảnh giúp khán giả thẩm thấu chiều sâu văn hóa làng quê Bắc Bộ trước giờ mở màn. Đều đặn sáng đèn vào tối thứ Bảy hàng tuần tại Rạp Đại Nam (89 Phố Huế), chương trình ghi nhận tín hiệu rất đáng mừng khi không chỉ chinh phục du khách quốc tế mà còn thu hút đông đảo các bạn trẻ, sinh viên tìm đến thưởng thức và hào hứng đón nhận. Chúng tôi kỳ vọng đây sẽ trở thành một điểm đến văn hóa thường xuyên của Thủ đô, góp phần hiện thực hóa chiến lược phát triển công nghiệp văn hóa và lan tỏa giá trị di sản”.
60 phút được xem là "thời lượng vàng" chuẩn mực quốc tế dành cho trải nghiệm du lịch văn hóa. Chèo đã bước xuống phố, chạm vào đôi mắt, lọt và đôi tai của thế hệ trẻ bằng sự gần gũi, hóm hỉnh đặc trưng. Chuyển từ bảo tồn thụ động sang sáng tạo chủ động chính là bước đột phá đầu tiên của Nhà hát Chèo Hà Nội trong quá trình cởi trói tư duy. Di sản văn hóa chỉ thực sự sống khi nó tạo ra chuỗi giá trị gia tăng, hòa vào dòng chảy kinh tế đêm, kinh tế du lịch của Thủ đô, Thành phố Sáng tạo đã được UNESCO công nhận.
Thực tế, những nghệ sĩ từng gắn bó với chèo đều hiểu rõ, đi qua thăng trầm, nghệ thuật truyền thống này từng đứng trước nguy cơ bị bó hẹp trong không gian bảo tồn thuần túy. Đã có lúc, người ta lo sợ về một thế hệ khán giả đoạn tuyệt với chèo. Kinh phí Nhà nước cấp eo hẹp, các nghệ sĩ phải chật vật sống bằng nghề, chưa kể phải đối mặt với bài toán sinh tồn khốc liệt trước sự bùng nổ của công nghệ số và các nền tảng mạng xã hội.
Làm thế nào để sân khấu chèo luôn sáng đèn?
Làm thế nào để chiếu chèo không chỉ là bảo tồn, mà phải trở thành một thực thể sống? Làm thế nào để sân khấu chèo luôn sáng đèn, mang lại giá trị kinh tế và sức sống đương đại? Theo Nghệ sĩ Nhân dân Trần Quốc Chiêm, bên cạnh công nghệ hay tư duy đóng gói sản phẩm, cốt lõi sinh tồn của nghệ thuật chèo vẫn nằm ở con người trên sàn diễn.
Nghệ sĩ Nhân dân Quốc Chiêm trăn trở: “Nghệ thuật chèo là nghề trao truyền trực tiếp theo quy luật ngàn đời: "Thầy già, con hát trẻ". Một nghệ sĩ chèo muốn làm chủ sân khấu phải đạt đủ 6 chuẩn mực vàng: Thanh - Sắc - Thục - Tinh - Khí - Thần”.
Chính tài năng, bản lĩnh và sự thăng hoa của người nghệ sĩ mới là thước đo chân thực nhất cho sức sống của di sản. Tại Liên hoan Sân khấu Hà Nội mở rộng 2026, Nhà hát Chèo Hà Nội đã giành thắng lợi rực rỡ với chuỗi giải thưởng cao quý như Huy chương Vàng cho vở diễn, 3 Huy chương Vàng cá nhân, 2 Huy chương Bạc cá nhân, Giải Sáng tạo xuất sắc cho vở diễn “Đạo học”. Thành công này là minh chứng cho sự lao động nghệ thuật nghiêm túc, đam mê và cống hiến không ngừng nghỉ của tập thể nghệ sĩ, diễn viên, kỹ thuật viên Nhà hát Chèo Hà Nội cùng ekip sáng tạo vở diễn.
Khi tài năng được khơi nguồn đúng hướng, con người sân khấu sẽ trở thành lực lượng nòng cốt đưa di sản Chèo vừa giữ vững đỉnh cao nghệ thuật, vừa tỏa sáng trong dòng chảy công nghiệp văn hóa Thủ đô.
Nếu tài năng của người nghệ sĩ là cái gốc giữ hồn di sản, thì đổi mới công nghệ chính là đôi cánh đưa nghệ thuật Chèo bứt phá trong công nghiệp văn hóa. Bước qua tư duy biểu diễn thuần túy, Nhà hát Chèo Hà Nội đã chủ động coi công nghệ là đòn bẩy chiến lược để hiện đại hóa mọi điểm chạm nghệ thuật.
Từ sân khấu vật lý đến không gian số, dấu ấn công nghệ đã hiện diện trong từng công đoạn sáng tạo. Phông màn được thiết kế với kỹ thuật chiếu sáng rực rỡ nhưng vẫn tôn trọng nghiêm cẩn quy chuẩn ước lệ của chèo cổ; hệ thống âm thanh được kỹ thuật số tinh chỉnh khéo léo. Công nghệ số đã xóa bỏ rào cản địa lý, đưa chiếu chèo vượt ra khỏi phạm vi sàn diễn hữu hạn để hiện diện mạnh mẽ trên nền tảng số, khởi tạo một hệ sinh thái khán giả trẻ tuổi, điều mà chèo truyền thống trước đây chưa từng chạm tới.
Sự giao thoa giữa bản sắc cổ truyền và công nghệ hiện đại đã đưa mỗi đêm diễn tại Rạp Đại Nam thành một trải nghiệm nghệ thuật đa giác quan hoàn chỉnh. Và khi công chúng trẻ sẵn sàng mua vé để bước vào không gian ấy, đó là dấu mốc khẳng định nghệ thuật Chèo đã thực sự làm chủ công nghệ, tự tin hướng tới vận hành như một sản phẩm công nghiệp văn hóa.
Nghệ sĩ Nhân dân Quốc Chiêm nhấn mạnh, thực tế phát triển công nghiệp văn hóa đang đặt ra nhiều thách thức mà Nhà hát Chèo Hà Nội cũng như ngành sân khấu truyền thống phải đối mặt. Nhà hát Chèo Hà Nội đã và đang thay đổi rất tốt, bước đầu ghi nhận kết quả đáng khích lệ. Để chiếu chèo Thủ đô luôn sáng đèn với "đặc sản văn hóa" vận hành liên tục, nên tiếp tục phát huy, đẩy mạnh những giải pháp mang tính cấu trúc mà Nhà hát đang áp dụng như phá bỏ tâm lý "chờ kinh phí đặt hàng"; Đổi mới công nghệ và phương thức truyền thông số; Khai thác tối đa bản quyền và chuỗi giá trị phụ trợ.
Từ một loại hình nghệ thuật dân gian truyền khẩu, chèo đã và đang chuyển mình để trở thành một mắt xích quan trọng trong chuỗi ngành nghề công nghiệp văn hóa của Thủ đô. Tuy nhiên, hành trình ấy chưa bao giờ dễ dàng. Để nhà hát luôn sáng đèn, bên cạnh cơ chế chính sách thông thoáng là tư duy cởi trói và trái tim can đảm sáng tạo của người nghệ sĩ. Nghị quyết 80 đã mở đường cho nghệ thuật nói chung và nghệ thuật chèo nói riêng phát triển. Câu chuyện từ Nhà hát Chèo Hà Nội đã cho thấy, làm công nghiệp văn hóa chưa bao giờ là thay đổi bản sắc, mà là bảo tồn, phát huy, đưa giá trị bản sắc văn hóa truyền thống lan tỏa sâu rộng trong đời sống đương đại, trở thành nguồn lực nội sinh, tạo nên sức sống trường tồn của văn hóa Việt Nam.
