Sáng 8/10, tại Hà Nội, Đài Tiếng nói Việt Nam (VOV) tổ chức hội nghị tập huấn các quy định của Nghị định 287/2026/NĐ-CP. Phát biểu tại hội nghị, TS Vũ Hải Quang, Phó Tổng Giám đốc VOV cho rằng trong bối cảnh chuyển đổi số và truyền thông đa nền tảng phát triển mạnh, vấn đề quyền tác giả, quyền liên quan và thực thi các quy định về tiền bản quyền ngày càng có vai trò quan trọng.
Theo TS Vũ Hải Quang, với một cơ quan truyền thông đa phương tiện như VOV, hoạt động sáng tạo, sản xuất, xuất bản và phân phối các sản phẩm báo chí, âm nhạc, nghệ thuật biểu diễn, nhiếp ảnh, điện ảnh diễn ra liên tục. Vì vậy, vấn đề tác quyền cần được lưu ý từ khâu xây dựng kịch bản, biên tập, sản xuất, phát sóng đến khai thác dịch vụ truyền thông, thay vì chỉ xử lý khi sản phẩm đã hoàn thành.
Đáng chú ý, Phó Tổng Giám đốc VOV đặt vấn đề chuẩn hóa và áp dụng thống nhất quy trình trong toàn Đài. Sau đợt tập huấn, Trung tâm Quảng cáo và Dịch vụ truyền thông phối hợp với Trung tâm R&D cùng các đơn vị chức năng tổng hợp ý kiến, hoàn thiện hướng dẫn nghiệp vụ. Trên cơ sở đó, các đơn vị trực thuộc rà soát, điều chỉnh quy trình sản xuất và quản lý nội bộ. Mục tiêu, theo ông Vũ Hải Quang, là bảo đảm việc thực hiện Nghị định 287/2026/NĐ-CP nhất quán, công khai, minh bạch trong toàn hệ thống VOV.
Đi sâu vào những thay đổi trực tiếp với hoạt động báo chí, bà Phạm Thị Kim Oanh, Phó Cục trưởng Cục Công nghiệp văn hóa và Bản quyền tác giả (Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch) cho biết Nghị định 287/2026/NĐ-CP phân định tiền bản quyền theo hai giai đoạn: sáng tạo, sản xuất tác phẩm và khai thác, sử dụng tác phẩm.
Theo bà Oanh, riêng lĩnh vực báo chí có ba điều quy định trực tiếp: Điều 14 về tiền bản quyền sáng tạo tác phẩm báo chí; Điều 15 về khai thác, sử dụng tác phẩm báo in, báo điện tử; Điều 16 về khai thác, sử dụng tác phẩm phát thanh, truyền hình.
Tiền bản quyền gắn với đơn giá sản xuất
Bà Phạm Thị Kim Oanh cho biết, với báo chí điện tử, tiền bản quyền ở giai đoạn sáng tạo được thực hiện theo quy định của pháp luật về giao nhiệm vụ, đặt hàng hoặc đấu thầu.
Riêng với phát thanh, tiền bản quyền được chi trả trong đơn giá sản xuất tác phẩm báo chí đã được cấp có thẩm quyền phê duyệt đối với nội dung sản xuất theo nhiệm vụ đặt hàng, giao nhiệm vụ hoặc đấu thầu sử dụng ngân sách nhà nước.
Việc xác định khoản này gắn với hao phí nhân công theo định mức kinh tế - kỹ thuật. Các căn cứ được dẫn chiếu gồm Thông tư 01/2026/TT-BVHTTDL đối với chương trình phát thanh, truyền hình và Thông tư 23/2026/TT-BVHTTDL đối với báo in, báo điện tử.
Như vậy, theo cách bà Oanh phân tích, tiền bản quyền ở giai đoạn sáng tạo không phải một khoản được xác định tách biệt bên ngoài quá trình sản xuất mà gắn với đơn giá, định mức và hao phí nhân công của những vị trí tham gia làm ra sản phẩm.
Bà Oanh cũng lưu ý đến tiền bản quyền khuyến khích. Khoản này có thể áp dụng với một số trường hợp như tác phẩm về trẻ em, dân tộc thiểu số; phóng sự điều tra; tác phẩm dành cho người khuyết tật; hoặc tác giả sáng tạo trực tiếp bằng tiếng nước ngoài, tiếng dân tộc thiểu số hay trong điều kiện khó khăn, nguy hiểm.
Theo bà, căn cứ pháp luật về giao nhiệm vụ, đặt hàng hoặc đấu thầu và cơ chế tự chủ của cơ quan báo chí, người đứng đầu cơ quan báo chí quyết định hoặc thực hiện theo quyết định của cấp có thẩm quyền đối với khoản tiền bản quyền khuyến khích này.
Dùng lại tác phẩm, tiền bản quyền tính thế nào?
Một vấn đề được bà Phạm Thị Kim Oanh dành nhiều nội dung phân tích là tiền bản quyền khi tác phẩm đã được công bố nhưng tiếp tục được khai thác, sử dụng.
Với báo chí điện tử, bà Oanh cho biết mức tiền bản quyền khai thác, sử dụng do các bên thỏa thuận trên cơ sở nhiều tiêu chí như tần suất, thời lượng, vị trí sử dụng, mục đích, phạm vi, hình thức, phương tiện khai thác, doanh thu nếu có hoặc các tiêu chí khác theo quy định. Tuy nhiên, mức này không được thấp hơn 20% tiền bản quyền sáng tạo tác phẩm.
Quy định này đặc biệt đáng lưu ý khi một bài báo hoặc sản phẩm đa phương tiện sau lần đăng đầu tiên còn có thể tiếp tục được sử dụng trên các nền tảng khác.
Đối với phát thanh, bà Oanh cho biết Nghị định đưa ra khung chi trả dựa trên chi phí sản xuất. Với các thể loại như tin/bài thời sự, chương trình tư vấn, tọa đàm, tạp chí, phóng sự, giao lưu, tiểu phẩm, phát thanh trực tiếp, khoa giáo hay thiếu nhi, mức tỷ lệ áp dụng là 10%, 8% hoặc 5% tùy theo chi phí sản xuất.
Cụ thể, tác phẩm có chi phí sản xuất đến 10 triệu đồng áp dụng tỷ lệ 10%; từ 10 đến 100 triệu đồng là 8%; trên 100 triệu đồng là 5%.
Bà Phạm Thị Kim Oanh lưu ý, nếu cơ quan báo chí khai thác, sử dụng nhưng không có nguồn thu từ tài trợ, quảng cáo hoặc không thu tiền dưới bất kỳ hình thức nào, tiền bản quyền phải chi trả bằng 30% khung chi trả nêu trên.
Với trường hợp sử dụng tác phẩm từ lần thứ hai trở đi, theo bà Oanh, mức tiền bản quyền sẽ được thỏa thuận với cơ quan đại diện chủ sở hữu, đại diện quản lý hoặc tổ chức được phân cấp, ủy quyền. Việc thỏa thuận dựa trên tần suất sử dụng, thời lượng, khung giờ, phương tiện, nền tảng khai thác, doanh thu nếu có và các tiêu chí liên quan.
Như vậy, một sản phẩm sau khi đã phát sóng lần đầu vẫn tiếp tục đặt ra vấn đề bản quyền nếu được phát lại hoặc khai thác trên nền tảng khác. Việc quản lý vì thế không dừng lại ở thời điểm sản phẩm hoàn thành.
Bà Oanh cũng chỉ ra một trường hợp ngoại lệ: nếu việc khai thác, sử dụng nhằm mục tiêu tuyên truyền, không nhằm mục đích thương mại dành cho trẻ em, đồng bào dân tộc thiểu số, vùng sâu, vùng xa, biên giới, hải đảo thì không phải xin phép, không phải trả tiền bản quyền, nhưng vẫn phải thông tin tên tác giả và nguồn gốc, xuất xứ tác phẩm.
Ai có quyền khai thác tác phẩm?
Một nội dung khác được bà Phạm Thị Kim Oanh phân tích là việc xác định chủ thể đại diện quyền tác giả, quyền liên quan đối với sản phẩm được tạo ra bằng ngân sách nhà nước.
Theo bà Oanh, Nhà nước là đại diện chủ sở hữu quyền tác giả, quyền liên quan đối với tác phẩm được sáng tạo bằng ngân sách nhà nước theo phương thức đặt hàng, giao nhiệm vụ, đấu thầu.
Về cơ quan đại diện chủ sở hữu, bà cho biết đó có thể là cơ quan sử dụng ngân sách nhà nước theo phương thức đặt hàng, giao nhiệm vụ, đấu thầu để tạo ra tác phẩm, cuộc biểu diễn, bản ghi âm, ghi hình hoặc chương trình phát sóng.
Từ thực tế của VOV, phần trao đổi cũng đặt ra những vấn đề cần tiếp tục làm rõ như xác định cơ quan sử dụng ngân sách nhà nước, cơ quan được giao nhiệm vụ hoặc đặt hàng để sáng tạo, sản xuất tác phẩm báo chí. Đây là những yếu tố có ý nghĩa khi xác định chủ thể đại diện quyền và thẩm quyền khai thác tác phẩm.
Ở một góc độ khác, ông Nguyễn Hà Yên, Phó Cục trưởng Cục Phát thanh, truyền hình và thông tin điện tử (Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch) trao đổi thêm về tiền bản quyền trong hoạt động phát thanh, tổ chức sự kiện và khai thác nội dung trên môi trường số.
Nội dung tập trung vào quá trình sáng tạo, sử dụng tác phẩm; khai thác, phát hành, phát lại nội dung trên các nền tảng cũng như trách nhiệm của cơ quan báo chí trong quản lý, khai thác sản phẩm. Những tình huống thực tế như sử dụng tác phẩm của bên thứ ba, bản ghi âm, bản ghi hình, xác định tác giả, chủ thể quyền hay căn cứ thanh toán cũng được đặt ra để trao đổi.
Những quy định mới vì thế không chỉ liên quan đến câu hỏi phóng viên, biên tập viên được hưởng tiền bản quyền ra sao, mà còn kéo theo việc xác định rõ ai là tác giả, ai đại diện chủ sở hữu, tác phẩm đã được sử dụng bao nhiêu lần và được khai thác trên những nền tảng nào.
Trong môi trường báo chí đa nền tảng, khi cùng một sản phẩm có thể được phát lại, biên tập lại hoặc tiếp tục phân phối trên nhiều kênh, những vấn đề này ngày càng gắn trực tiếp với quy trình sản xuất và quản lý nội dung tại mỗi cơ quan báo chí.
