Leo thang căng thẳng nghiêm trọng tại Yemen đã đẩy Saudi Arabia trở lại thế đối đầu quân sự với lực lượng Houthi (được Iran hậu thuẫn), chấm dứt quãng thời gian tương đối yên bình kéo dài nhiều năm, đúng vào lúc căng thẳng đang gia tăng trên toàn khu vực Trung Đông.
Phần lớn các cuộc giao tranh diễn ra dọc theo bờ Biển Đỏ của Yemen và quanh eo biển Bab al-Mandab có vị trí chiến lược quan trọng, sau khi lực lượng Houthi giành được nhiều vùng lãnh thổ và vấp phải cuộc phản công do Saudi Arabia hậu thuẫn. Tuyến đường thủy này ngày càng trở nên quan trọng khi cuộc xung đột giữa Mỹ - Israel và Iran gây gián đoạn các tuyến đường thương mại và năng lượng trong khu vực, đặc biệt là qua eo biển Hormuz.
Houthi đáng gờm thế nào và nội chiến Yemen bắt đầu ra sao?
Houthi (tên chính thức là Ansar Allah) là một phong trào chính trị và vũ trang của người Hồi giáo dòng Shia (nhánh Zaydi), hình thành tại miền bắc Yemen vào thập niên 1990. Thành trì truyền thống của họ là tỉnh miền núi Saada nằm dọc biên giới với Saudi Arabia. Phong trào này ra đời nhằm chống lại chính quyền trung ương Yemen cũng như ảnh hưởng của Saudi Arabia và Mỹ.
Hiện nay, họ kiểm soát phần lớn khu vực phía bắc và phía tây Yemen, bao gồm cả những vùng tập trung đông dân cư nhất của đất nước.
Lực lượng Houthi được Iran hậu thuẫn và tự coi mình là một phần của Trục Kháng chiến” - liên minh thân cận với Tehran.
Qua nhiều năm giao tranh, nhóm này đã phát triển được kho vũ khí gồm tên lửa đạn đạo, tên lửa hành trình và máy bay không người lái (UAV) có khả năng tấn công Saudi Arabia cũng như các tàu thuyền trên Biển Đỏ.
Năm 2014, lực lượng Houthi chiếm giữ thủ đô Sanaa và buộc chính phủ Yemen (được quốc tế công nhận) phải rời khỏi đây. Saudi Arabia đã can thiệp vào năm sau đó, dẫn đầu một liên minh quân sự nhằm khôi phục chính quyền và ngăn chặn ảnh hưởng ngày càng lớn của Iran.
Nhiều năm giao tranh đã không thể đánh bật được phong trào Houthi tại Yemen. Một thỏa thuận ngừng bắn do Liên hợp quốc làm trung gian vào năm 2022 đã giúp giảm đáng kể các hành động thù địch và các cuộc tấn công xuyên biên giới. Mặc dù thỏa thuận này chính thức hết hạn sau 6 tháng, các hoạt động thù địch chỉ duy trì ở mức hạn chế trong suốt vài năm sau đó.
Giao tranh tái bùng phát vào tháng 7/2026, khi lực lượng chính phủ Yemen tấn công đường băng tại sân bay Sanaa nhằm ngăn chặn một máy bay của Iran hạ cánh. Lực lượng Houthi đã cáo buộc Saudi Arabia đứng sau vụ tấn công sân bay, tuyên bố chấm dứt giai đoạn hạ nhiệt căng thẳng và tiến hành các biện pháp đáp trả vương quốc này.
Xung đột leo thang hơn nữa vào tháng 9, khi Houthi đạt được những bước tiến lớn nhất về lãnh thổ trong nhiều năm qua, chiếm giữ thành phố Mocha cùng các vị trí chiến lược dọc theo bờ Biển Đỏ và khu vực quanh eo biển Bab al-Mandab. Nhóm này cũng tuyên bố đã bao vây thành công Taiz - một thành phố trọng yếu kết nối miền Bắc và miền Nam Yemen với bờ Biển Đỏ - sau khi cắt đứt tuyến đường tiếp tế huyết mạch dẫn đến thành phố cảng Aden ở miền Nam.
Tại sao Saudi Arabia tham chiến trở lại?
Yemen có đường biên giới dài giáp với Saudi Arabia, khiến cuộc xung đột trở thành mối lo ngại trực tiếp về an ninh đối với Riyadh. Lực lượng Houthi đã nhiều lần chứng tỏ khả năng tấn công sâu vào lãnh thổ vương quốc này.
Sau nhiều năm giao tranh tốn kém, Saudi Arabia đã tìm cách giảm bớt sự can thiệp trực tiếp và theo đuổi các cuộc đàm phán với Houthi sau thỏa thuận ngừng bắn năm 2022. Tuy nhiên, những bước tiến gần đây của Houthi dọc theo bờ Biển Đỏ cùng các cuộc tấn công xuyên biên giới tái diễn đã buộc Riyadh phải quay lại thực hiện các hành động quân sự quy mô lớn.
Liên minh do Saudi Arabia dẫn đầu hôm 5/10 cho biết, 100 máy bay chiến đấu đang tham gia Chiến dịch “Bình minh Yemen” nhằm yểm trợ trên không cho lực lượng chính phủ, đồng thời tuyên bố đã phá hủy 324 mục tiêu “quan trọng” của Houthi. Theo các báo cáo, hàng trăm tay súng từ cả hai phía đã tử vong kể từ thời điểm đó.
Đáp lại, Houthi đã thực hiện các cuộc tấn công bằng tên lửa và máy bay không người lái (drone) nhắm vào các thành phố, sân bay và cơ sở quân sự của Saudi Arabia.
Mối liên hệ với cuộc chiến Iran và sự chia rẽ trong nội bộ phe chống Houthi
Theo hãng tin AP, các cố vấn Iran đã hỗ trợ Houthi lên kế hoạch và thực hiện cuộc tấn công vào tháng 9 dọc theo bờ Biển Đỏ của Yemen. AP cũng đưa tin rằng nhân sự Iran đã tham gia vào nhiều cấp độ khác nhau của chiến dịch này, nhưng những thông tin này chưa được xác minh độc lập.
Mỹ chưa nối lại các cuộc tấn công trực tiếp nhắm vào Houthi, nhưng các quan chức Mỹ và khu vực cho biết Washington đang cung cấp cho Riyadh thông tin tình báo, hỗ trợ xác định mục tiêu và lập kế hoạch tác chiến.
Hôm 5/10, Saudi Arabia, Pakistan và Thổ Nhĩ Kỳ đã lần đầu tiên kích hoạt các điều khoản phòng thủ tập thể của Liên minh Phòng thủ Mecca để đáp trả các cuộc tấn công nhắm vào vương quốc này. Hiệp ước này - đôi khi được gọi là “NATO Hồi giáo” - được ký kết vào tháng 8 và cam kết cả ba thành viên sẽ cùng hành động nếu bất kỳ thành viên nào trong số đó bị tấn công.
Bản thân các lực lượng chống lại Houthi cũng bị chia rẽ. Chính phủ Yemen (được quốc tế công nhận) phụ thuộc nhiều vào Saudi Arabia, nhưng các lực lượng liên kết với chính phủ lại có những lòng trung thành khác nhau về mặt chính trị và khu vực.
Các Tiểu vương quốc Arab Thống nhất (UAE) - từng là đối tác liên minh chính của Saudi Arabia tại Yemen - đã hậu thuẫn các lực lượng hùng mạnh ở miền Nam, bao gồm cả những nhóm tìm kiếm sự độc lập cho miền Nam Yemen. Riyadh và Abu Dhabi đôi khi theo đuổi các mục tiêu trái ngược nhau, mặc dù hiện nay lực lượng của cả hai bên đều đang chiến đấu để ngăn chặn đà tiến công của Houthi. Các nước phương Tây cũng đang cung cấp hỗ trợ quân sự cho Riyadh. Vương quốc Anh đã triển khai máy bay tiếp nhiên liệu trên không Voyager thuộc không quân Hoàng gia để hỗ trợ các hoạt động phòng thủ của Saudi Arabia, trong khi Pháp thông báo triển khai binh sĩ, hệ thống radar và hệ thống phòng không nhằm bảo vệ cơ sở hạ tầng năng lượng của nước này tại khu vực Yanbu - một trung tâm xuất khẩu dầu mỏ quan trọng nằm bên bờ Biển Đỏ.
Tầm quan trọng của Bab al-Mandab vào lúc này?
Bab al-Mandab là eo biển hẹp nằm giữa Yemen và vùng Sừng châu Phi, nối Biển Đỏ với vịnh Aden và Ấn Độ Dương. Các tàu thuyền di chuyển giữa châu Á và châu Âu qua Kênh đào Suez thường phải đi qua eo biển này.
Eo biển này trở nên đặc biệt quan trọng kể từ khi cuộc chiến giữa Mỹ-Israel và Iran làm gián đoạn hoạt động vận tải biển qua eo biển Hormuz ở phía bên kia Bán đảo Arabia. Saudi Arabia có thể tránh đi qua Hormuz bằng cách vận chuyển dầu thô từ các khu vực sản xuất dầu ở phía đông nước này qua đường ống Đông - Tây đến Yanbu trên Biển Đỏ.
Đường ống này từng bị đóng cửa sau các cuộc tấn công bằng máy bay không người lái vào tháng 9 - sự kiện mà Riyadh cáo buộc do các nhóm dân quân Iraq thực hiện - nhưng sau đó đã hoạt động trở lại, với lưu lượng được cho là đạt mức 5,8 triệu thùng mỗi ngày.
Tuy nhiên, dầu vận chuyển từ Yanbu đến các thị trường châu Á bắt buộc phải đi qua Bab al-Mandab, khiến tuyến đường này nằm gần khu vực giao tranh tại Yemen. Lực lượng Houthi trước đây từng tấn công tàu thương mại trên Biển Đỏ bằng tên lửa, drone và xuồng chứa thuốc nổ, đồng thời gần đây đã tái đe dọa các tàu thuyền có liên quan đến Saudi Arabia.
Ảnh hưởng đến thị trường năng lượng toàn cầu
Tình trạng giao tranh tái diễn tại Yemen đang gia tăng áp lực lên thị trường năng lượng toàn cầu vốn đã căng thẳng. Giá dầu lại tăng vào hôm 7/10, với dầu thô Brent giao dịch ở mức trên 101 USD/thùng và dầu chuẩn Mỹ West Texas Intermediate (WTI) ở mức khoảng 90 USD/thùng trong bối cảnh lo ngại về nguồn cung toàn cầu.
Giám đốc điều hành Saudi Aramco, ông Amin Nasser, đã cảnh báo rằng nguồn cung dự phòng của thế giới đang ở mức “thấp đến mức đáng sợ”, ông cho biết gần 3 tỷ thùng dầu từ nguồn cung khu vực đã bị mất đi kể từ khi cuộc chiến với Iran bắt đầu và có thể mất tới hai năm để khôi phục lại lượng dự trữ đã cạn kiệt.
Áp lực thậm chí còn lớn hơn đối với các loại nhiên liệu đã qua tinh chế. Ông Nasser cho biết giá dầu diesel và các loại nhiên liệu khác đã tăng mạnh hơn so với giá dầu thô. Tuần trước, các nước G7 đã nhất trí giải phóng 100 triệu thùng dầu và các sản phẩm dầu tinh chế từ kho dự trữ khẩn cấp nhằm nỗ lực giảm bớt tình trạng khan hiếm.
Trong khi đó, Tổng thống Mỹ Donald Trump cho rằng nguyên nhân chính dẫn đến tình trạng thiếu hụt dầu diesel toàn cầu là do các cuộc tấn công của Ukraine nhắm vào các nhà máy lọc dầu của Nga chứ không phải do xung đột ở Trung Đông, đồng thời ông đã kêu gọi Tổng thống Ukraine Vlodymyr Zelensky chấm dứt các cuộc tấn công này.
Chính phủ Yemen đã đặt mục tiêu khôi phục quyền kiểm soát trên toàn quốc, bao gồm việc giành lại thủ đô Sanaa hiện do lực lượng Houthi nắm giữ. Tuy nhiên, giao tranh vẫn diễn ra ác liệt; hôm 7/10, lực lượng Houthi đã phóng tên lửa và máy bay không người lái vào Sân bay quốc tế Aden trong khi các cuộc đụng độ vẫn tiếp diễn ở những nơi khác.
Xung đột đang làm trầm trọng thêm cuộc khủng hoảng nhân đạo kéo dài tại Yemen. Theo Tổ chức Di cư quốc tế, tính đến ngày 4/10, khoảng 184.000 người đã phải di dời do đợt giao tranh mới nhất. Tuần trước, Tổ chức Y tế thế giới (WHO) cho biết đã có 838 người thiệt mạng và hơn 3.600 người bị thương kể từ tháng 8.
Các nỗ lực ngoại giao vẫn đang được tiếp tục, trong đó Liên hợp quốc kêu gọi ủng hộ một giải pháp chính trị và nỗ lực giảm leo thang căng thẳng.
Nga cũng kêu gọi các bên kiềm chế và bày tỏ sẵn sàng hỗ trợ hòa giải nếu được yêu cầu. Điện Kremlin hôm 7/10 cho biết Moscow đang “quan ngại” theo dõi tình trạng leo thang căng thẳng.
Xem thêm:
>>Quân đội Yemen dồn dập phản công Houthi, Mỹ phản ứng ra sao?
>>Houthi tiến mạnh ở Yemen, cuộc chiến Iran bước sang giai đoạn nguy hiểm mới
>>Đứng về phía Saudi Arabia, Pakistan cứng rắn cảnh báo Iran cần kiềm chế Houthi
