Từ đầu năm 2026 đến nay, cả nước ghi nhận hơn 170.000 ca nghi mắc sốt xuất huyết Dengue và 21 trường hợp tử vong. Theo chuyên gia, sốt xuất huyết Dengue hiện xuất hiện quanh năm, thay vì tập trung theo mùa như trước.
Sốt xuất huyết Dengue không còn xuất hiện theo mùa
Theo TTND.GS.TS Nguyễn Văn Kính, nguyên Giám đốc Bệnh viện Bệnh Nhiệt đới Trung ương, sốt xuất huyết Dengue đã trở thành bệnh lưu hành tại Việt Nam. Trước đây, bệnh thường xuất hiện theo mùa, đặc biệt tại khu vực phía Nam, số ca mắc thường gia tăng vào mùa mưa. Tuy nhiên, cùng với biến đổi khí hậu, lượng mưa tăng và thời gian mưa kéo dài trên phạm vi cả nước, tình hình dịch tễ sốt xuất huyết đã có những thay đổi đáng kể.
Nếu như trước đây, sốt xuất huyết thường xuất hiện vào một số tháng trong năm, chẳng hạn từ tháng 6 đến tháng 7 hoặc từ tháng 9 đến tháng 11, thì hiện nay, bệnh được ghi nhận ở tất cả các tháng. "Sốt xuất huyết Dengue đã xuất hiện quanh năm. Đây là một gánh nặng bệnh tật rất lớn", GS.TS Nguyễn Văn Kính nhận định.
Theo chuyên gia, có ba yếu tố khiến sốt xuất huyết Dengue tiếp tục lưu hành tại Việt Nam. Thứ nhất, hơn 90% người nhiễm virus Dengue không có biểu hiện lâm sàng. Những người này vẫn có thể mang virus trong cơ thể. Khi muỗi đốt người nhiễm virus, sau đó đốt người khác, virus có thể tiếp tục lây truyền trong cộng đồng.
Thứ hai, việc tiêu diệt hoàn toàn muỗi và bọ gậy rất khó thực hiện. Khi các véc tơ truyền bệnh vẫn tồn tại, nguy cơ lây truyền sốt xuất huyết vẫn còn.
Thứ ba, những thay đổi về môi trường, lượng mưa và nhiệt độ tạo điều kiện thuận lợi cho muỗi tồn tại, phát triển. Đặc biệt, quá trình đô thị hóa nhanh làm xuất hiện thêm nhiều khu vực đọng nước mưa, trở thành nơi sinh sản của muỗi Aedes aegypti và Aedes albopictus.
GS.TS Nguyễn Văn Kính cho biết, muỗi cái nhiễm virus Dengue có thể truyền virus sang trứng, từ đó hình thành các thế hệ muỗi mới. Vì vậy, dù tiêu diệt được một số lượng muỗi, quần thể muỗi vẫn có thể tiếp tục tồn tại. Bên cạnh các yếu tố môi trường và đặc điểm lây truyền của virus, công tác phòng, chống dịch tại cơ sở cũng đang đối mặt với nhiều khó khăn.
Theo GS.TS Nguyễn Văn Kính, trước đây, các nhóm y tế cộng đồng, y tế thôn bản thường xuyên thực hiện việc "đi từng ngõ, gõ cửa từng nhà" để kiểm soát véc tơ truyền bệnh. Hoạt động giám sát cũng được triển khai thông qua chỉ số Breteau, phản ánh số dụng cụ chứa nước có lăng quăng, bọ gậy trên số hộ được điều tra.
Tuy nhiên, theo đánh giá của chuyên gia, từ năm 2020, khi chương trình quốc gia về phòng, chống sốt xuất huyết kết thúc, những hoạt động này không còn được duy trì như trước. Việc vận động từng hộ gia đình thực hiện triệt để các biện pháp loại bỏ nơi muỗi đẻ trứng vì thế gặp nhiều khó khăn. “Trong mô hình chính quyền địa phương hai cấp, khi các nhiệm vụ phòng, chống dịch được giao cho trạm y tế xã, tình trạng thiếu nguồn lực cũng ảnh hưởng đến quá trình triển khai”, GS.TS Nguyễn Văn Kính cho biết.
Cả 4 tuýp virus Dengue cùng lưu hành tại Việt Nam
Theo GS.TS Nguyễn Văn Kính, virus Dengue có bốn tuýp huyết thanh gồm DENV-1, DENV-2, DENV-3 và DENV-4. Trong nhiều năm qua, cả 4 tuýp đều lưu hành tại Việt Nam, trong đó DENV-1 và DENV-2 là 2 tuýp chủ yếu.
Đáng chú ý, từ năm 2020 đến trước khi xuất hiện trở lại vào cuối năm 2024, DENV-3 không được phát hiện. Hiện nay, Việt Nam vẫn ghi nhận sự lưu hành của cả bốn tuýp huyết thanh, trong đó DENV-1 và DENV-2 chiếm ưu thế, với tỷ lệ lên tới 90% số ca mắc theo số liệu được chuyên gia đề cập.
Về khả năng biến đổi của virus, GS.TS Nguyễn Văn Kính cho biết hiện chưa ghi nhận thay đổi về gene. “Sau lần nhiễm sốt xuất huyết đầu tiên, cơ thể sẽ hình thành miễn dịch đối với tuýp virus đã nhiễm. Tuy nhiên, miễn dịch này không bảo vệ chéo trước các tuýp virus còn lại. Vì vậy, một người sống trong vùng lưu hành sốt xuất huyết có thể mắc bệnh tới bốn lần”, vị chuyên gia giải thích.
Đặc biệt, nếu một người từng nhiễm DENV-1 hoặc một tuýp khác, sau đó nhiễm DENV-2 ở lần thứ hai, nguy cơ bệnh diễn biến nặng và xuất hiện nhiều biến chứng có thể tăng lên. Theo GS.TS Nguyễn Văn Kính, đây là vấn đề cần đặc biệt lưu ý khi tư vấn phòng bệnh cho người dân. Việc từng mắc sốt xuất huyết một hoặc hai lần không đồng nghĩa với việc đã được bảo vệ trước tất cả các tuýp virus Dengue.
Bệnh cũng có thể diễn biến nặng ở cả trẻ em và người trưởng thành. Đặc biệt, những người đã từng mắc sốt xuất huyết đôi khi có tâm lý chủ quan, trong khi nguy cơ diễn biến nặng có thể cao hơn ở lần mắc tiếp theo.
Nếu như trước đây, công tác phòng, chống sốt xuất huyết tại miền Nam thường tập trung vào trẻ em thì hiện nay, cả trẻ em, người trưởng thành và người cao tuổi đều cần được quan tâm. Trong đó, người cao tuổi có bệnh nền là nhóm có nguy cơ diễn biến nặng khi mắc bệnh.
Phòng, chống sốt xuất huyết phải đồng loạt, đồng bộ
Trước thực trạng sốt xuất huyết Dengue xuất hiện quanh năm, GS.TS Nguyễn Văn Kính nhấn mạnh vai trò của công tác giám sát dịch tễ, phát hiện sớm và xử lý ổ dịch. Theo chuyên gia, Cục Phòng bệnh đã đưa ra các phần mềm phục vụ công tác dự báo và cảnh báo dịch. Tuy nhiên, điều quan trọng nhất vẫn là phát hiện được các ổ dịch để kịp thời triển khai các biện pháp kiểm soát.
Thực tế cho thấy, dịch sốt xuất huyết có thể bùng phát mạnh tại các địa phương khác nhau tùy từng năm. Có năm Hà Nội ghi nhận dịch bùng phát, có năm TP.HCM lại là địa phương chịu ảnh hưởng lớn. Chẳng hạn, năm 2024, dịch sốt xuất huyết bùng phát mạnh tại Hải Phòng.
Theo GS.TS Nguyễn Văn Kính, những khu vực có lượng mưa lớn thường xuất hiện nhiều điểm đọng nước, tạo điều kiện thuận lợi cho muỗi đẻ trứng và làm gia tăng nguy cơ bùng phát dịch. Do đó, việc giám sát, phát hiện, khoanh vùng và xử lý ổ dịch cần được thực hiện thường xuyên nhằm giảm nguy cơ người dân bị muỗi truyền bệnh đốt.
Chuyên gia cũng lưu ý, không phải tất cả những người nhiễm virus Dengue đều xuất hiện triệu chứng lâm sàng. Dù cơ thể có thể hình thành miễn dịch sau nhiễm bệnh, những trường hợp không có triệu chứng vẫn dễ khiến người dân chủ quan, làm gia tăng nguy cơ lây truyền trong cộng đồng.
Đặc biệt, công tác phòng, chống muỗi cần được triển khai đồng loạt trong toàn bộ khu dân cư. GS.TS Nguyễn Văn Kính phân tích, nếu một hộ gia đình phun thuốc diệt muỗi nhưng nhà bên cạnh không thực hiện, khi thuốc hết tác dụng, muỗi từ những khu vực lân cận vẫn có thể bay sang.
Vì vậy, các biện pháp phòng, chống sốt xuất huyết phải được thực hiện đồng loạt, đồng bộ và toàn diện, thay vì chỉ triển khai riêng lẻ tại từng hộ gia đình. Bên cạnh những khó khăn, GS.TS Nguyễn Văn Kính cho rằng công tác phòng, chống sốt xuất huyết cũng đang có những thuận lợi nhất định. Trong đó, Nghị quyết 72 đặt trọng tâm vào phòng bệnh chủ động, tạo điều kiện để đầu tư nguồn lực cho y tế dự phòng.
Theo chuyên gia, Bộ Y tế cũng đã có quyết định đầu tư cho các nhóm thực hiện công tác phòng, chống sốt xuất huyết. Đây là điều mà những người làm công tác phòng, chống dịch mong đợi.
