Dự thảo quy chế tuyển sinh THCS và THPT của Bộ GD&ĐT đề xuất các địa phương có thể lựa chọn thi tuyển, xét tuyển hoặc kết hợp hai phương thức. Nếu tổ chức thi tuyển vào lớp 10, kỳ thi sẽ gồm hai môn Toán và Ngữ văn.
Đề xuất giảm số môn thi được kỳ vọng góp phần giảm áp lực ôn tập cho học sinh. Tuy nhiên, thực tế tuyển sinh tại Hà Nội, TP.HCM và những địa phương có điều kiện khác nhau đặt ra câu hỏi: cần thống nhất những nguyên tắc nào trên toàn quốc và nên trao quyền chủ động cho địa phương đến đâu?
Hai môn thi chung, địa phương có nên được chọn thêm?
TS Lê Viết Khuyến, nguyên Vụ trưởng Vụ Giáo dục đại học (Bộ GD&ĐT), cho rằng Toán và Ngữ văn có thể là hai môn thi chung, tạo mặt bằng thống nhất trong tuyển sinh lớp 10. Tuy nhiên, nếu đã trao quyền lựa chọn phương thức tuyển sinh cho địa phương thì cũng cần tính đến quyền chủ động trong cách tổ chức kỳ thi, phù hợp với điều kiện và mục tiêu giáo dục của từng nơi.
TS Lê Viết Khuyến đề xuất Bộ có thể quy định Toán và Ngữ văn là các môn thi tối thiểu, đồng thời để địa phương cân nhắc lựa chọn môn thi thứ ba dựa trên nhu cầu thực tế. Chẳng hạn, những địa phương có điều kiện và nhu cầu cao về ngoại ngữ có thể cân nhắc lựa chọn môn này. Theo ông, cách tiếp cận đó cũng có thể gắn với định hướng đưa ngoại ngữ trở thành ngôn ngữ thứ hai trong trường học.
“Không phải địa phương nào cũng có điều kiện giống nhau. Vì vậy, Bộ nên đưa ra khung chung, còn địa phương có thể lựa chọn phương án phù hợp với thực tế của mình”, TS Lê Viết Khuyến phân tích.
Thực tế tại TP.HCM, kỳ tuyển sinh lớp 10 năm học 2026-2027 có ba bài thi gồm: Ngữ văn, Toán và Ngoại ngữ. Trong đó, Ngữ văn và Toán có thời gian làm bài 120 phút mỗi môn, Ngoại ngữ 90 phút.
Theo số liệu được công bố, hơn 151.000 học sinh lớp 9 tại TP.HCM tham gia kỳ thi, trong khi tổng chỉ tiêu vào lớp 10 THPT công lập là 118.550 học sinh. Tương quan giữa số học sinh và chỉ tiêu công lập cho thấy áp lực tuyển sinh vẫn đáng kể. Việc TP.HCM lựa chọn Ngoại ngữ làm môn thi thứ ba cũng cho thấy địa phương có thể đặt ra những yêu cầu cụ thể, gắn với điều kiện và định hướng giáo dục của mình.
Từ góc độ giáo viên, cô Phương Mai, giáo viên tiếng Anh, bày tỏ lo ngại học sinh có thể giảm động lực học ngoại ngữ nếu môn học này không còn được sử dụng trong kỳ thi tuyển sinh lớp 10. Băn khoăn này cho thấy giảm số môn thi cần được cân nhắc cùng tác động đối với việc dạy và học những môn khác. Tuy nhiên, thêm môn thi cũng không mặc nhiên bảo đảm công bằng hơn; điều quan trọng là phương án tuyển sinh phải có tiêu chí rõ ràng và phù hợp với mục tiêu đánh giá.
Theo hướng tiếp cận TS Lê Viết Khuyến đề xuất, Bộ GD&ĐT có thể xác định các nguyên tắc chung về tuyển sinh, tính công bằng, minh bạch và chất lượng đánh giá; trong khuôn khổ đó, địa phương được chủ động lựa chọn phương án phù hợp với thực tế.
Từ góc độ quản lý giáo dục địa phương, ông Nghiêm Văn Bình, Trưởng phòng Quản lý thi và Kiểm định chất lượng, Sở GD&ĐT Hà Nội, cho rằng giảm áp lực tuyển sinh không đơn thuần nằm ở số lượng môn thi. Điều cốt lõi là cách tổ chức phải khoa học, nhẹ nhàng và công bằng.
Theo ông Bình, giải pháp căn cơ để giảm áp lực cạnh tranh là tăng đầu tư cơ sở vật chất, mở rộng quy mô trường lớp, bảo đảm đủ chỗ học theo nhu cầu thực tế của học sinh.
Năm học 2026-2027, Hà Nội dự kiến có khoảng 147.000 học sinh hoàn thành chương trình THCS, trong khi khoảng 88.000 học sinh được tuyển vào các cơ sở giáo dục công lập. Những số liệu này cho thấy bài toán tuyển sinh không chỉ nằm ở số môn thi. Khi số lượng học sinh lớn trong khi chỉ tiêu trường công lập có giới hạn, sức ép cạnh tranh vẫn có thể tồn tại dù kỳ thi giảm số môn.
Vì vậy, điều chỉnh cách thức thi tuyển cần được xem xét cùng kế hoạch phát triển trường lớp và các lựa chọn học tập sau THCS. Nếu chỉ giảm môn thi mà chưa giải quyết được chênh lệch giữa nhu cầu và khả năng tiếp nhận của trường công lập, áp lực tuyển sinh khó được giải quyết triệt để.
Xét tuyển có thể giảm áp lực nhưng có bảo đảm công bằng?
Một hướng khác Hà Nội đang nghiên cứu là xét tuyển dựa trên kết quả học tập và rèn luyện ở cấp THCS. Tuy nhiên, đây là định hướng nghiên cứu, không đồng nghĩa thành phố đã quyết định thay thế kỳ thi tuyển sinh lớp 10 bằng xét tuyển.
Trong năm học 2026-2027, Hà Nội dự kiến thí điểm khảo sát một số khối lớp, môn học với đề chung, cùng thời điểm để từng bước hình thành mặt bằng đánh giá chung. Kết quả khảo sát trước mắt không nhất thiết được sử dụng ngay để tính điểm học kỳ; việc sử dụng kết quả học tập cho tuyển sinh còn phụ thuộc vào độ tin cậy của hệ thống đánh giá.
Ông Nghiêm Văn Bình cho rằng nếu xét tuyển chỉ dựa vào học bạ một cách cơ học, áp lực có thể không giảm mà chuyển từ một kỳ thi sang suốt quá trình học tập nhiều năm. Vấn đề cốt lõi không phải chuyển từ thi sang xét tuyển bằng mọi giá, mà là bảo đảm kết quả học tập phản ánh thực chất năng lực và sự tiến bộ của học sinh.
Theo chuyên gia Tâm lý giáo dục Nguyễn Thị Thanh Hải, nếu sử dụng kết quả học tập để xét tuyển thì việc đánh giá ở các lớp 6, 7, 8, 9 phải thực sự nghiêm túc, bảo đảm điểm số phản ánh đúng kết quả học tập của học sinh.
“Nếu chúng ta không làm được việc đánh giá chung một cách công bằng, minh bạch thì chắc chắn việc xét tuyển sẽ không đồng đều và có thể phụ thuộc vào cách đánh giá của từng trường”, bà Thanh Hải nói.
Vì vậy, trước khi tính đến xét tuyển, cần có sự tương đối đồng bộ về chương trình, cách kiểm tra, đánh giá, cho điểm và các tiêu chí sử dụng trong tuyển sinh. Bà Thanh Hải cũng lưu ý xét tuyển không đồng nghĩa với việc áp lực học tập biến mất, mà áp lực có thể được phân bổ trong nhiều năm học, qua từng kỳ đánh giá.
Nếu thay đổi phương thức tuyển sinh, cần có thời gian nghiên cứu, chuẩn bị và truyền thông để học sinh, phụ huynh, giáo viên hiểu rõ cách thức mới. Không nên chuyển đổi đột ngột khi hệ thống đánh giá chưa sẵn sàng. Một kỳ tuyển sinh có ảnh hưởng lớn đến học sinh cần được chuẩn bị bài bản, có cơ sở khoa học và thực tiễn trước khi triển khai.
Từ góc độ phụ huynh, chị Thu Hòa, phụ huynh học sinh tại Hà Nội, cho rằng giảm áp lực thi lớp 10 là cần thiết nhưng trước hết phải bảo đảm công bằng. Nếu xét tuyển dựa vào học bạ, cần có một “thước đo” đủ thống nhất, bởi điều kiện dạy và học giữa các trường ngay trong Hà Nội cũng không hoàn toàn giống nhau.
Quyền chủ động phải đi cùng trách nhiệm bảo đảm công bằng
Bài toán tuyển sinh lớp 10 không đơn giản là lựa chọn giữa hai hay ba môn thi, cũng không chỉ là chuyển từ thi tuyển sang xét tuyển.
Nếu tổ chức thi tuyển, giảm số môn có thể giúp học sinh bớt một phần khối lượng ôn tập. Nhưng khi số lượng học sinh dự tuyển lớn trong khi chỉ tiêu trường công lập có hạn, tính cạnh tranh vẫn còn. Nếu chuyển sang xét tuyển, áp lực thi cử có thể giảm ở thời điểm cuối lớp 9, nhưng yêu cầu về sự công bằng, minh bạch và độ tin cậy của kết quả học tập lại cao hơn.
Theo TS Lê Viết Khuyến, vấn đề đặt ra là xây dựng được khung nguyên tắc chung, đồng thời xác định rõ phạm vi chủ động của địa phương trong khuôn khổ quy định của Bộ GD&ĐT. Các phương án cần được cân nhắc trên cơ sở điều kiện thực tế, mục tiêu giáo dục và khả năng bảo đảm công bằng giữa các nhóm học sinh.
Với phụ huynh, điều quan trọng không chỉ là bớt một môn thi mà còn là cơ chế tuyển sinh dễ hiểu, ổn định, minh bạch và có đủ thời gian chuẩn bị trước khi thay đổi.
Giảm áp lực tuyển sinh, vì vậy, không chỉ là giảm số môn thi. Quan trọng hơn là lựa chọn phương án phù hợp với thực tế, bảo đảm công bằng và có lộ trình chuẩn bị đủ thận trọng trước khi triển khai.
