Trung Quốc, Nhật Bản báo tin vui
Trung Quốc đã thành công trong việc thu hồi một phần tên lửa tái sử dụng Trường Chinh 10B trong lần phóng đầu tiên vào ngày 10/7, đánh dấu lần thu hồi có kiểm soát đầu tiên của nước này đối với tên lửa đẩy không gian và trở thành quốc gia thứ hai trên thế giới đạt được thành tựu này.
Không giống như các phương pháp đã được thử nghiệm trước đó của công ty SpaceX của tỷ phú Mỹ Elon Musk, tên lửa Trường Chinh 10B đã được chứng minh ngay trong lần đầu tiên phóng và thu hồi bằng lưới trên biển. Tên lửa hạng trung này cao 70 mét, đường kính 5 mét cất cánh từ bãi phóng vũ trụ Văn Xương, tỉnh Hải Nam, miền nam Trung Quốc lúc 12:15 ngày 10/7.
Theo Đài truyền hình Trung ương Trung Quốc (CCTV), khoảng 6 phút sau khi tầng đầu tiên và tầng thứ hai của tên lửa tách ra, tầng đầu tiên đã quay trở lại theo phương thẳng đứng và được thu hồi thông qua một giàn nổi trên biển. Trường Chinh 10B đã tự điều khiển vào vị trí hạ cánh trên giàn nổi. Các dây cáp căng được kéo dài theo hình lưới đã “đón” tên lửa khi nó tắt động cơ hạ cánh, khiến phần thân tên lửa đang bốc khói lơ lửng giữa không trung.
Tầng đầu tiên của tên lửa Trường Chinh 10B được trang bị 7 động cơ YF-100K sử dụng nhiên liệu kerosene và oxy lỏng. Tên lửa có thể đưa tới 16 tấn lên quỹ đạo Trái đất tầm thấp và chủ yếu được thiết kế cho các nhiệm vụ vận chuyển hàng hóa.
Là chuyến bay thử nghiệm quỹ đạo đầu tiên của dòng tên lửa Trường Chinh 10, chuyến bay ngày 10/7 nhằm mục đích kiểm tra các công nghệ quan trọng để phục vụ cho biến thể tàu vũ trụ có người lái mạnh hơn. Khi đó, Trường Chinh 10 sẽ sử dụng 21 động cơ YF-100K khi cất cánh để đưa các phi hành gia Trung Quốc và tàu đổ bộ lên Mặt Trăng trước năm 2030.
Một ngày sau khi Trung Quốc công bố thông tin, Cơ quan Vũ trụ Nhật Bản (JAXA) đã thực hiện thành công chuyến bay thử nghiệm tên lửa tái sử dụng thử nghiệm của mình. Chuyến bay của tên lửa tái sử dụng thử nghiệm RV-X (Reusable Vehicle eXperiment) đã được thực hiện tại thành phố Noshiro, tỉnh Akita, Nhật Bản vào ngày 11/7. Tên lửa cao 7,3 mét này đã có tổng thời gian bay khoảng 40 giây. Nó đạt độ cao khoảng 11 mét so với mặt đất, lơ lửng giữa không trung trong vài giây trước khi di chuyển chậm khoảng 16 mét theo chiều ngang. Sau đó, nó bắt đầu từ từ hạ xuống, khoảng 30 giây sau khi phóng.
Cuộc thử nghiệm này là một bước tiến lớn của JAXA hướng tới việc thiết lập một hệ thống vận chuyển trong không gian trong tương lai. Công nghệ này được kỳ vọng sẽ giúp giảm chi phí khi việc phát triển và phóng tên lửa vẫn đang đòi hỏi nguồn vốn khổng lồ.
JAXA bắt đầu phát triển phương tiện thử nghiệm RV-X vào năm 2016. Đây là nỗ lực nhằm tiếp thu công nghệ tên lửa tái sử dụng mới và đưa vào tên lửa chủ lực thế hệ tiếp theo. Họ đã dành 10 năm để phát triển các động cơ có thể sử dụng nhiều lần và hệ thống điều khiển phản lực. Tổng cộng, JAXA đã thực hiện 164 lần thử nghiệm đốt cháy trên cùng một động cơ như động cơ được sử dụng trong chuyến bay thử nghiệm gần đây. Ngoài ra, JAXA cũng đang phát triển một tên lửa tái sử dụng có tên CALLISTO, có khả năng bay lên tầng khí quyển phía trên, hợp tác với các viện nghiên cứu ở Pháp và Đức.
Lộ diện những cái tên lớn
Cuộc thử nghiệm phóng và hạ cánh của Trường Chinh 10B đã đưa Tập đoàn Khoa học và Công nghệ Hàng không Vũ trụ Trung Quốc (CASC) và công ty con: Học viện Công nghệ Phương tiện Phóng Trung Quốc (CALT) trở thành doanh nghiệp thứ 3 đạt được kỳ tích này.
SpaceX của tỷ phú Elon Musk đã làm được điều đó với tên lửa Falcon 9 vào năm 2015 và với tên lửa đẩy Starship/Super Heavy vào năm 2024. Blue Origin của ông chủ Amazon, Jeff Bezos đã hạ cánh tên lửa đẩy New Glenn của mình lên một giàn khoan ngoài khơi lần đầu tiên vào tháng 11/2025.
SpaceX và Blue Origin sử dụng phương pháp hạ cánh bằng động cơ đẩy để đưa các tầng đẩy của tên lửa Falcon 9 và New Glenn trở lại các giàn khoan ngoài khơi hoặc bãi đáp trên bờ. Với Starship, SpaceX đã tiên phong một phương pháp mới để thu hồi tầng đẩy có thể tái sử dụng của tên lửa trở lại bệ phóng bằng cách sử dụng các cánh tay cơ khí gắn trên tháp phóng.
Cùng một mục đích nhưng tên lửa Trường Chinh 10B lại sử dụng một phương pháp thu hồi khác, kết hợp giữa một phương tiện nổi ngoài khơi được bố trí ở khu vực phía dưới quỹ đạo bay với kỹ thuật “bắt” tên lửa, phần nào tương tự phương pháp SpaceX sử dụng đối với Starship.
Việc thu hồi tên lửa theo cách này giúp giảm tác động của việc tái sử dụng đối với tải trọng. Trường Chinh 10B không phải mang thêm khối lượng của các chân hạ cánh, trong khi việc thu hồi ở khu vực ngoài khơi phía dưới quỹ đạo cũng giúp giảm lượng nhiên liệu mà tên lửa phải tiêu thụ trong quá trình quay trở lại.
CASC cho biết chuyến bay thử nghiệm của Trường Chinh 10B đã “xác nhận các công nghệ cốt lõi then chốt” phục vụ kiến trúc tên lửa đẩy tái sử dụng. Các công nghệ này bao gồm khả năng khởi động lại động cơ nhiều lần với quy trình đánh lửa ở độ cao lớn, hệ thống dẫn đường và điều khiển có độ chính xác cao. Đây cũng là lần đầu tiên thực hiện thu hồi tên lửa bằng hệ thống lưới bắt trên một kết cấu giàn nổi ngoài biển.
“Trong thời gian tới, nhóm phát triển Trường Chinh 10B sẽ tiếp tục tối ưu hóa hiệu suất của phương tiện và đẩy nhanh quá trình nâng cấp, hoàn thiện các công nghệ tên lửa tái sử dụng,” CASC cho biết. “Chuyến bay thử nghiệm tái sử dụng tầng đẩy thứ nhất dự kiến sẽ được hoàn thành vào cuối năm nay.”
Trường Chinh 10B có nhiều điểm tương đồng với tên lửa Trường Chinh 10A của Trung Quốc, vốn vẫn đang chờ thực hiện chuyến bay thử nghiệm toàn diện đầu tiên.
Trường Chinh 10A sử dụng tầng đẩy thứ nhất giống Trường Chinh 10B nhưng khác biệt trong tầng trên và khoang bảo vệ hàng hóa, phù hợp với việc vận chuyển hàng hóa và vệ tinh.
Mặt khác, Trường Chinh 10A được thiết kế để phục vụ các sứ mệnh đưa phi hành gia lên trạm vũ trụ Thiên Cung trong tương lai bằng tàu vũ trụ có người lái thế hệ mới Mộng Châu. Hệ thống mới này sẽ thay thế tàu vũ trụ Thần Châu và tên lửa Trường Chinh 2F hiện được sử dụng để đưa các phi hành đoàn Trung Quốc lên quỹ đạo.
Mục tiêu là Mặt Trăng
Một cấu hình hạng nặng hơn, được gọi đơn giản là Trường Chinh 10, là thành phần then chốt trong chương trình Mặt Trăng của Trung Quốc. Tên lửa này sẽ kết hợp ba tầng đẩy thứ nhất của Trường Chinh 10 – mỗi tầng đều có khả năng tái sử dụng – nhằm tạo lực đẩy lớn hơn khi phóng. Tầng thứ 2 và tầng thứ 3 sẽ tiếp tục đưa các phi hành gia Trung Quốc cùng tàu đổ bộ tới Mặt Trăng. Chính phủ Trung Quốc đặt mục tiêu đưa công dân nước này đặt chân lên Mặt Trăng vào năm 2030. Và vì thế, cuộc phóng ngày 10/7 là một bước tiến nhỏ hướng tới mục tiêu đó.
Hồi tháng 2, Trung Quốc đã phóng một phiên bản thu nhỏ của tên lửa Trường Chinh 10A cùng nguyên mẫu tàu vũ trụ Mộng Châu để thử nghiệm hệ thống thoát hiểm khi phóng. Hệ thống này sẽ được kích hoạt để nhanh chóng đưa phi hành đoàn ra khỏi tên lửa trong trường hợp xảy ra sự cố. Cuộc thử nghiệm Mộng Châu diễn ra thành công.
Đáng chú ý, Trường Chinh 10A vẫn tiếp tục bay sau khi khoang tàu tách khỏi tên lửa đẩy, trước khi quay trở lại Trái Đất và thực hiện cú đáp có kiểm soát xuống biển. Trường Chinh 10B đã tiến thêm một bước so với thành tựu này bằng việc thực hiện thu hồi ngay trên không với các hệ thống hỗ trợ.
Nhiều công ty tên lửa thương mại và doanh nghiệp được chính phủ Trung Quốc hậu thuẫn đang tìm cách thu hẹp khoảng cách với Mỹ.
SpaceX đang giữ vai trò áp đảo, có năng lực đưa hàng hóa lên quỹ đạo với tần suất cao gần gấp đôi các tên lửa Trung Quốc. Nhịp độ phóng dày đặc của SpaceX có được nhờ Falcon 9 - tên lửa có khả năng tái sử dụng một phần. Đây là mô hình mà Blue Origin và các công ty Trung Quốc đang tìm cách học theo.
Người Mỹ cũng đang quan sát các bước tiến của Trung Quốc trong công nghệ tên lửa tái sử dụng và xem đây là một trong những yếu tố then chốt có thể giúp Bắc Kinh gia tăng khả năng đe dọa các thực thể của Mỹ trong không gian.
“Tôi lo ngại về thời điểm Trung Quốc làm chủ được công nghệ phóng tái sử dụng, cho phép họ đưa nhiều thứ lên quỹ đạo với tần suất nhanh hơn hiện nay”, Thiếu tướng Brian Sidari, Phó Tư lệnh phụ trách hoạt động không gian về tình báo của Lực lượng Không gian Mỹ, phát biểu tại một hội nghị năm 2025.
SpaceX rõ ràng là đối tượng mà Trung Quốc đang nghiên cứu và học hỏi để vượt qua Mỹ.
“Rõ ràng họ ngưỡng mộ những gì SpaceX đang làm và đang tìm cách tái tạo những thành tựu đó, đồng thời muốn tước đi lợi thế này của Mỹ nếu tình thế thực sự đi đến mức đó,” Charles Galbreath, cựu đại tá Lực lượng Không gian Mỹ, hiện là Giám đốc kiêm nghiên cứu viên cao cấp về nghiên cứu không gian tại Trung tâm Xuất sắc về Lợi thế Sức mạnh Không gian thuộc Viện Mitchell nhận định.
Sẽ là cuộc cạnh tranh khốc liệt
Hai công ty tên lửa Trung Quốc trước đó đã thử thu hồi tên lửa sau khi phóng từ các sân bay vũ trụ trong đất liền của nước này.
Đầu tiên là LandSpace, một công ty tư nhân đã thực hiện chuyến bay đầu tiên của tên lửa hạng trung Chu Tước-3 vào tháng 12. Tên lửa đã lên tới quỹ đạo, nhưng tầng đẩy bị rơi với tốc độ cao gần khu vực hạ cánh trên sa mạc Gobi.
Vài tuần sau, một nhà sản xuất tên lửa quốc doanh khác của Trung Quốc đã phóng thành công tên lửa Trường Chinh 12A lần đầu tiên. Tuy nhiên, tầng đẩy cũng mất kiểm soát trong quá trình hạ độ cao và không thể được thu hồi.
Chuyến bay tiếp theo của Chu Tước-3 có thể diễn ra vào cuối tháng này hoặc trong tháng 8, trong đó LandSpace dự kiến một lần nữa thử hạ cánh tầng đẩy tại khu vực phía dưới đường bay.
Một số tên lửa khác của Trung Quốc có thể sớm đạt khả năng tái sử dụng gồm Thiên Long-3 của Space Pioneer, Kinetica-2 của CAS Space, Hyperbola-3 của i-Space và Pallas-1 của Galactic Energy.
Trong tương lai xa hơn, Trung Quốc đặt mục tiêu đưa vào hoạt động một tên lửa tái sử dụng khổng lồ có quy mô tương đương Starship, mang tên Trường Chinh 9.
Tại Mỹ, các hệ thống tên lửa tái sử dụng hoặc đang hướng tới khả năng tái sử dụng gồm Falcon 9, Falcon Heavy và Starship của SpaceX, cùng New Glenn của Blue Origin.
Rocket Lab đặt mục tiêu thực hiện chuyến phóng đầu tiên của Neutron – tên lửa hạng trung có tầng đẩy tái sử dụng vào cuối năm nay. Relativity Space đang phát triển Terran R, một tên lửa hạng nặng có khả năng tái sử dụng một phần. Firefly Aerospace hợp tác với Northrop Grumman phát triển tên lửa Eclipse, sẽ có tầng thứ nhất có khả năng thu hồi và tái sử dụng. Trong khi đó, Stoke Space đặt tham vọng lớn hơn với Nova, một tên lửa có khả năng tái sử dụng hoàn toàn.
Một số công ty châu Âu cũng có kế hoạch thử nghiệm công nghệ tên lửa tái sử dụng, nhưng các phương tiện của họ chưa đạt mức độ hoàn thiện như nhiều tên lửa của Mỹ và Trung Quốc. Các nhà phát triển tên lửa tại Ấn Độ, Nhật Bản và Nga cũng đưa công nghệ tái sử dụng vào lộ trình phát triển, dù mức độ khả thi của từng kế hoạch còn khác nhau.
Sự xuất hiện ngày càng nhiều của các công ty tên lửa Trung Quốc, phân bố tại bốn sân bay vũ trụ trên đất liền cùng nhiều bệ phóng trên biển, có thể tạo điều kiện để nước này nhanh chóng gia tăng tần suất phóng.
“Không có gì sai với cạnh tranh, miễn là cạnh tranh diễn ra trong hòa bình,” ông Galbreath nói. “Điều đó có thể thúc đẩy đổi mới sáng tạo. Nhưng tôi lo ngại rằng, xét từ những tiền lệ trong lịch sử, cuộc chạy đua công nghệ không phải lúc nào cũng duy trì tính hòa bình. Vì vậy, chúng ta phải xem xét cẩn trọng mọi diễn biến trong lĩnh vực này”.
