Sự cố suýt phá hỏng tiến trình hòa giải
Chỉ vài ngày sau khi Tổng thống Mỹ Donald Trump đạt được thỏa thuận ngừng bắn giữa Israel và Iran, một cuộc khủng hoảng mới lại bùng phát ở Trung Đông, đẩy Washington và Tehran tiến sát nguy cơ đối đầu trực tiếp. Rạng sáng 9/6 (giờ địa phương), một trực thăng tấn công Apache của Mỹ làm nhiệm vụ giám sát các mối đe dọa đối với tàu thương mại tại eo biển Hormuz đã bị một thiết bị bay không người lái (UAV) của Iran tấn công.
Theo các quan chức Mỹ, chiếc UAV phát nổ ngay trước trực thăng, khiến các mảnh vỡ văng vào buồng lái và làm máy bay mất khả năng hoạt động. Chiếc Apache sau đó rơi xuống biển. Hai phi công kịp thoát ra ngoài chỉ vài giây trước khi trực thăng chìm hẳn và được một xuồng không người lái cứu hộ sau khoảng hai giờ lênh đênh trên biển.
Vụ việc nhanh chóng đẩy Mỹ và Iran vào một vòng leo thang mới. Washington tiến hành đòn đáp trả nhằm vào Iran. Tehran sau đó trả đũa bằng các cuộc tấn công nhằm vào căn cứ Mỹ và các đồng minh của Washington ở Vịnh Ba Tư.
Tuy nhiên, các nỗ lực ngoại giao khẩn cấp của Qatar và Pakistan đã góp phần ngăn chặn một vòng leo thang mới. Các nhà ngoại giao từ hai nước liên tục chuyển thông điệp giữa Tehran và Washington, khẳng định một thỏa thuận hòa bình đang ở rất gần. Theo các quan chức Mỹ, điều này đã thuyết phục Tổng thống Trump hủy bỏ các cuộc không kích dự kiến tiến hành vào tối 10/6.
Washington và Tehran sau đó lại phát đi những tín hiệu trái chiều. Một số quan chức cho rằng triển vọng đạt được thỏa thuận chưa bao giờ rõ ràng như hiện nay, trong khi các nhà trung gian hòa giải cảnh báo hai bên vẫn chưa sẵn sàng nhượng bộ các “lằn ranh đỏ” quan trọng. Tuy nhiên, nhiều dấu hiệu cho thấy sau nhiều tuần đàm phán gián đoạn, cơ hội đạt được thỏa thuận lần này là tương đối khả quan.
Ông Danny Citrinowicz, cựu quan chức tình báo quân đội Israel và hiện là nhà nghiên cứu cấp cao tại Viện Nghiên cứu An ninh Quốc gia ở Tel Aviv, nhận định: “Cả hai bên đều rất muốn đạt được thỏa thuận. Họ gần như không còn lựa chọn nào khác”.
Những tính toán chính trị của Mỹ và Iran
Đối với Tổng thống Mỹ Donald Trump, việc liên tục thay đổi giữa các tuyên bố cứng rắn và các tín hiệu hòa giải cho thấy thế tiến thoái lưỡng nan mà ông đang đối mặt: bất kỳ thỏa thuận nào mà Iran chấp nhận ký kết cũng sẽ khó được dư luận Mỹ xem là một chiến thắng rõ ràng. Vì vậy, chiến lược của ông hiện nay là tạm gác những vấn đề gây tranh cãi nhất, với hy vọng điều đó đủ để thuyết phục Tehran nhượng bộ.
Iran cũng đứng trước sức ép không nhỏ trong tiến trình đàm phán. Chính phủ nước này phải tìm cách thuyết phục các lực lượng theo đường lối cứng rắn, đặc biệt là Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran (IRGC), vốn phản đối việc hạn chế chương trình hạt nhân nếu Mỹ không có những nhượng bộ tương xứng. Tuy nhiên, những tổn thất từ cuộc xung đột và tác động của việc Mỹ phong tỏa các cảng của Iran ở Vịnh Ba Tư đang làm gia tăng áp lực buộc Tehran phải tìm kiếm giải pháp ngoại giao.
Theo các nhà trung gian hòa giải, hai bên hiện đang tiến gần tới việc hoàn tất một thỏa thuận khung, theo đó eo biển Hormuz sẽ được mở lại hoàn toàn và một số biện pháp phong tỏa của Mỹ đối với Iran sẽ được dỡ bỏ. Các vấn đề gai góc hơn, bao gồm chương trình hạt nhân của Iran hay việc giải phóng tài sản của Tehran bị đóng băng ở nước ngoài, sẽ được đưa vào các vòng đàm phán tiếp theo.
Ông William Wechsler, Giám đốc Chương trình Trung Đông thuộc Hội đồng Đại Tây Dương (Atlantic Council) và là cựu quan chức Bộ Quốc phòng Mỹ, cho rằng Iran vẫn có nhiều cách để kéo dài tiến trình thương lượng.
“Iran có thể tiếp tục kéo dài thời gian. Điều đó phù hợp với lợi ích của họ và có thể vẫn sẽ là mô hình quen thuộc trong thời gian tới”, ông nhận định.
Một bước ngoặt quan trọng xuất hiện ngày 10/6 khi phái đoàn ngoại giao Qatar trở về từ Tehran cùng những điều chỉnh mới trong dự thảo thỏa thuận hòa bình. Theo các nguồn tin am hiểu vấn đề, các quan chức Pakistan đã thuyết phục Tổng thống Trump rằng hai bên đang ở rất gần một thỏa thuận và nhà lãnh đạo Mỹ quyết định hủy bỏ các đòn tấn công được chuẩn bị trước đó vào Iran.
Thỏa thuận trong tầm tay, nhưng bất đồng chưa được hóa giải
Khoảng cách giữa lập trường của Mỹ và Iran vẫn chưa được thu hẹp hoàn toàn. Một quan chức Qatar cho biết những bất đồng lớn vẫn tồn tại liên quan đến hàng tỷ USD tài sản bị đóng băng của Iran, quyền kiểm soát eo biển Hormuz cũng như tương lai kho urani được làm giàu ở mức cao của Tehran.
Trong khi đó, Tổng thống Trump được cho là không hài lòng sau khi một văn bản được cho là dự thảo cuối cùng của thỏa thuận bị rò rỉ ra ngoài và được đánh giá là có lợi nhiều hơn cho Iran. Theo các quan chức Mỹ, ông Trump đã chỉ đạo đội ngũ của mình phản bác các quan điểm cho rằng thỏa thuận này quá mềm mỏng hoặc Tehran sẽ nhận được lợi ích kinh tế trước khi thực hiện các cam kết.
Ngày 12/6, một quan chức cấp cao trong chính quyền Mỹ khẳng định Iran chỉ có thể được nới lỏng trừng phạt và nhận các lợi ích kinh tế sau khi thực hiện những bước đi cụ thể liên quan đến chương trình hạt nhân. Theo đó, nếu Iran đóng cửa các cơ sở hạt nhân, chấm dứt hoạt động làm giàu urani và ngừng hỗ trợ các lực lượng ủy nhiệm trong khu vực, nước này có thể được hưởng các gói miễn trừ trừng phạt quy mô lớn, tạo cú hích đáng kể cho nền kinh tế đang gặp nhiều khó khăn.
Các quan chức Mỹ cho biết Phó Tổng thống JD Vance đang lên kế hoạch tới Geneva để ký biên bản ghi nhớ giữa hai bên. Sau đó, các cuộc đàm phán kỹ thuật về những vấn đề phức tạp hơn có thể được tổ chức tại Islamabad (Pakistan).
Tổng thống Trump cũng dự kiến kêu gọi các nhà lãnh đạo thế giới tại Hội nghị Thượng đỉnh G7 ở Pháp vào tuần tới tăng cường giám sát eo biển Hormuz và hỗ trợ bảo đảm Iran tuân thủ các điều khoản của thỏa thuận.
Dù triển vọng hòa giải đang được cải thiện, nhiều chuyên gia cảnh báo còn quá sớm để khẳng định Mỹ và Iran đã tiến gần tới một thỏa thuận bền vững. Một trong những câu hỏi lớn là liệu quyết định sử dụng vũ lực của Tổng thống Trump có giúp Washington đạt được một thỏa thuận tốt hơn so với khi không phát động chiến dịch quân sự hay không, đồng thời liệu thỏa thuận mới có khắc phục được những điểm yếu từng bị chỉ trích trong Kế hoạch Hành động Toàn diện Chung (JCPOA) năm 2015 hay không.
Bà Caitlin Talmadge, giáo sư tại Viện Công nghệ Massachusetts (MIT) và là chuyên gia về an ninh vùng Vịnh, cho rằng thỏa thuận mới hoàn toàn có thể mang nhiều hạn chế tương tự JCPOA. Ngay cả khi một thỏa thuận khung được ký kết, Mỹ và Iran vẫn sẽ phải trải qua nhiều tháng đàm phán phức tạp. Nguy cơ các cuộc thương lượng rơi vào bế tắc hoặc đổ vỡ hoàn toàn vẫn hiện hữu. Ngoài ra, Iran vẫn duy trì năng lực quân sự đủ để gây gián đoạn hoạt động tại eo biển Hormuz - tuyến hàng hải vận chuyển khoảng 20% lượng dầu mỏ toàn cầu.
