Tổng thống Mỹ Donald Trump tuyên bố sẽ tiến hành “chiến dịch kinh tế khốc liệt nhất” nhằm vào Iran, đồng thời đe dọa áp các biện pháp trừng phạt đối với bất kỳ quốc gia nào tiếp tục giao thương với Tehran. Tuy nhiên, giới chuyên gia cho rằng Washington sẽ khó buộc toàn bộ các nước cắt đứt quan hệ kinh tế với Iran.
Trong bài đăng trên mạng xã hội Truth Social ngày 19/8, ông Trump cho rằng Iran đã “không nắm lấy cơ hội” để đạt thỏa thuận và sẽ phải đối mặt với “chiến tranh kinh tế và sự cô lập ở quy mô chưa từng có”.
Nhà lãnh đạo Mỹ cảnh báo bất kỳ quốc gia nào để các tổ chức tài chính, doanh nghiệp, sân bay hoặc cơ quan chính phủ cung cấp “bất kỳ loại hỗ trợ nào” cho Iran đều phải chịu “hậu quả kinh tế khủng khiếp”. Ông đặc biệt yêu cầu chấm dứt hoạt động buôn lậu dầu, chuyển tiền, các đường dây đổi tiền, đăng ký tàu và sử dụng công ty bình phong để né trừng phạt.
Ngoại trưởng Iran Abbas Araghchi bác bỏ cảnh báo mới nhất của ông Trump, cho rằng đây là “sự đánh lạc hướng khỏi cuộc khủng hoảng của chính nước Mỹ”, trong đó có nợ công và chi phí lãi vay gia tăng. Truyền thông nhà nước Iran cũng đánh giá tuyên bố của ông Trump không phải điều gì mới, bởi Washington đã tìm cách ngăn chặn các mối quan hệ tài chính và kinh tế của Tehran trong nhiều năm.
Vậy Mỹ có thực sự đủ khả năng buộc các nước khác ngừng giao thương với Iran?
Iran buôn bán những mặt hàng gì và có những đối tác nào?
Dầu mỏ là mặt hàng xuất khẩu quan trọng nhất của Iran. Trước khi chiến sự với Mỹ nổ ra, Tehran xuất khẩu khoảng 1,3-1,5 triệu thùng dầu thô/ngày, mang về khoảng 115 triệu USD mỗi ngày, tương đương 3,45 tỷ USD mỗi tháng vào đầu tháng 2/2026.
Tuy nhiên, xuất khẩu dầu của Iran đã giảm mạnh trong thời gian chiến sự. Đến tháng 5, lượng dầu xuất khẩu giảm xuống dưới 300.000 thùng/ngày, mức thấp nhất trong ít nhất 6 năm, trong khi hoạt động phong tỏa bằng hải quân của Mỹ đối với các cảng Iran gây sức ép lớn lên nguồn thu chủ chốt của Tehran.
Mỹ cũng tái áp đặt các lệnh trừng phạt đối với dầu Iran. Trước đó, Washington từng tạm thời miễn trừng phạt đối với các lô dầu đang trên đường vận chuyển nhằm giảm sức ép đối với thị trường năng lượng sau khi eo biển Hormuz bị đóng. Thời hạn miễn trừ 60 ngày gắn với bản ghi nhớ giữa Mỹ và Iran đã hết hiệu lực vào ngày 21/8.
Thống đốc Ngân hàng Trung ương Iran Abdolnaser Hemmati cho biết xuất khẩu dầu đã giảm do chiến sự và các lệnh trừng phạt, nhưng Tehran đã chuẩn bị cho nguy cơ thất thu.
Hoạt động thương mại phi dầu mỏ của Iran cũng chịu ảnh hưởng. Từ ngày 21/3 đến 16/8, nước này xuất khẩu gần 15 tỷ USD hàng hóa phi dầu mỏ, trong khi nhập khẩu đạt khoảng 17 tỷ USD. Tổng kim ngạch thương mại đã giảm 24% so với cùng kỳ năm trước.
Trung Quốc là một trong những đối tác quan trọng nhất của Iran, đặc biệt trong lĩnh vực dầu mỏ. Theo các dữ liệu phân tích vận tải biển, Trung Quốc được cho là đã mua hơn 80% lượng dầu Iran xuất khẩu bằng đường biển trong năm 2025.
Iraq cũng có quan hệ thương mại đáng kể với Iran. Trước khi chiến sự bắt đầu vào cuối tháng 2, Iran xuất khẩu khoảng 12 tỷ USD hàng hóa và dịch vụ sang Iraq mỗi năm, trong đó có khí đốt và điện cung cấp cho chính phủ Iraq.
Ấn Độ là một đối tác quan trọng khác, với kim ngạch thương mại song phương khoảng 1,6 tỷ USD năm 2025. Tuy nhiên, New Delhi đã dừng nhập khẩu dầu Iran từ năm 2019 sau khi Mỹ áp đặt các biện pháp trừng phạt mới.
Thổ Nhĩ Kỳ cũng duy trì quan hệ thương mại đáng kể với Iran. Năm 2025, Thổ Nhĩ Kỳ xuất khẩu khoảng 2,3 tỷ USD hàng hóa sang Iran, trong khi nhập khẩu từ nước láng giềng này đạt khoảng 2,2 tỷ USD trong 11 tháng đầu năm.
Trong Liên minh châu Âu (EU), Đức là đối tác thương mại lớn nhất của Iran. Trong 11 tháng đầu năm 2025, xuất khẩu của Iran sang Đức đạt khoảng 217 triệu euro, trong khi Đức xuất khẩu sang Iran khoảng 871 triệu euro.
Quan hệ kinh tế giữa Iran và Nga cũng được củng cố trong những năm gần đây. Kim ngạch thương mại song phương đạt khoảng 4,8 tỷ USD năm 2024. Nga chủ yếu xuất khẩu ngũ cốc, kim loại, máy móc và hàng công nghiệp sang Iran, trong khi Iran xuất khẩu nông sản, thực phẩm và các sản phẩm hóa dầu.
Đáng chú ý, Các Tiểu vương quốc Arab Thống nhất (UAE) từng là một trung tâm thương mại và tài chính quan trọng giúp Iran tiếp cận hàng hóa và các kênh tài chính quốc tế. Theo dữ liệu gần nhất, thương mại hàng hóa chính thức giữa UAE và Iran đạt 6,2 tỷ USD năm 2023.
Tuy nhiên, UAE ngày 19/8 tuyên bố áp lệnh cấm vận thương mại vô thời hạn đối với Iran, cáo buộc lực lượng Iran phóng 2 tên lửa đạn đạo vào lãnh thổ nước này. Tehran bác bỏ cáo buộc. Động thái của Abu Dhabi được đánh giá là đáng kể bởi Iran phụ thuộc nhiều vào UAE để nhập khẩu hàng hóa và tiếp cận các thị trường tài chính.
Mỹ khó buộc các nước chấm dứt giao thương với Iran
Giới chuyên gia cho rằng các biện pháp trừng phạt của Mỹ có thể làm tăng đáng kể chi phí giao thương với Iran, nhưng khó chấm dứt hoàn toàn hoạt động này.
Ông Frederic Schneider, chuyên gia tại Hội đồng Trung Đông về các vấn đề toàn cầu, nhận định Washington đã sử dụng nhiều công cụ để gây sức ép tối đa lên Tehran, từ các gói trừng phạt nhằm đưa xuất khẩu dầu Iran về 0 đến việc đe dọa áp thuế 25% đối với các quốc gia giao thương với Iran. Tuy nhiên, các lệnh trừng phạt đơn phương của Mỹ trước đây không phải lúc nào cũng đạt hiệu quả như mong muốn. Xuất khẩu dầu Iran từng lên tới khoảng 1,7 triệu thùng/ngày, trong đó Trung Quốc chiếm phần lớn.
Theo ông Schneider, trừng phạt làm tăng chi phí giao dịch với Iran nhưng không thể hoàn toàn chấm dứt hoạt động này. Trung Quốc, Thổ Nhĩ Kỳ và Pakistan vẫn duy trì các kênh thương mại với Tehran ở những mức độ khác nhau. Ankara từ lâu đã tuyên bố không tham gia các lệnh trừng phạt đơn phương của Mỹ nhằm vào Iran.
Về mặt pháp lý, Mỹ cũng không thể đơn phương áp đặt một lệnh cấm vận thương mại toàn cầu đối với Iran. Chuyên gia luật quốc tế và thương mại Shantanu Singh cho rằng một lệnh cấm vận toàn diện cần có sự cho phép của Hội đồng Bảo an Liên hợp quốc. Điều Washington có thể làm là sử dụng luật pháp Mỹ để áp đặt các biện pháp trừng phạt đơn phương, trong đó hạn chế việc sử dụng hệ thống tài chính và các tổ chức tài chính Mỹ cho các giao dịch với Iran.
Việc Mỹ gia tăng sức ép diễn ra khi chiến sự với Iran đã kéo dài nhiều tháng và các cuộc đàm phán nhằm chấm dứt xung đột vẫn bế tắc. Tuyên bố mới của ông Trump có thể phản ánh sự thất vọng của Washington, đồng thời nhằm gửi một thông điệp mạnh mẽ tới dư luận Mỹ trong bối cảnh sự ủng hộ đối với cuộc chiến tiếp tục giảm.
Trong khi đó, Iran đang tìm cách giảm phụ thuộc vào các tuyến thương mại qua vùng Vịnh. Việc mở rộng các tuyến đường sắt, cảng trên biển Caspi và mạng lưới thương mại được hình thành để thích ứng với các lệnh trừng phạt có thể giúp Tehran duy trì một phần hoạt động kinh tế với Nga và các đối tác khác.
Iran tìm cách giảm sức ép bằng những kênh mới
Iran cũng có thể lựa chọn các biện pháp cứng rắn hơn nếu sức ép kinh tế tiếp tục gia tăng. Ông Ali Vaez, Phó Giám đốc chương trình Trung Đông và Bắc Phi của Nhóm Khủng hoảng Quốc tế, cảnh báo nếu khó khăn kinh tế trở nên nghiêm trọng, Iran có thể tìm cách phá vỡ phong tỏa hàng hải của Mỹ bằng biện pháp quân sự.
Theo ông, Tổng thống Trump dường như coi “chiến dịch kinh tế” là một lựa chọn thay thế cho chiến tranh, nhưng sức ép kinh tế cũng có thể trở thành bước mở đầu cho một vòng đối đầu mới.
Iran đã tìm cách mở rộng các kênh tài chính và thương mại ngoài hệ thống do phương Tây chi phối. Tehran đang thúc đẩy các thỏa thuận song phương với những quốc gia không muốn hoàn toàn tuân theo chính sách của Washington. Tajikistan và Iran mới đây đã hoàn tất thỏa thuận cho phép Tehran xuất khẩu dầu sang Dushanbe.
Những thỏa thuận như vậy khó có thể bù đắp ngay lập tức nguồn thu bị mất từ xuất khẩu dầu hoặc thay thế các thị trường truyền thống của Iran. Tuy nhiên, chúng cho thấy Tehran đang tìm cách phân tán rủi ro và duy trì các tuyến thương mại trong điều kiện bị Mỹ gây sức ép tối đa.
Vì vậy, lời đe dọa của ông Trump có thể khiến các doanh nghiệp và chính phủ cân nhắc kỹ hơn trước khi giao dịch với Iran, đồng thời làm tăng chi phí vận chuyển, tài chính và bảo hiểm. Nhưng buộc toàn bộ các đối tác của Tehran cắt đứt quan hệ kinh tế là mục tiêu khó đạt được, đặc biệt khi một số nước vẫn có lợi ích chiến lược và kinh tế trong việc duy trì thương mại với Iran.
