Định hình lằn ranh bảo vệ người dám dấn thân
Trong bối cảnh đất nước bước vào kỷ nguyên phát triển mới, yêu cầu đột phá và đổi mới sáng tạo đang trở thành cấp thiết hơn bao giờ hết. Tuy nhiên, ranh giới giữa đột phá vì lợi ích chung và vi phạm quy trình, vượt rào trái pháp luật từ lâu đã tạo ra tâm lý e dè, co cụm, sợ sai trong một bộ phận cán bộ. Trước thực tế đó, Nghị quyết số 24-NQ/TW ra đời như một điểm tựa vững chắc, nhấn mạnh việc phân định rõ giữa đổi mới và vi phạm; chủ động phòng ngừa, kiên quyết ngăn chặn và xử lý nghiêm hành vi lợi dụng danh nghĩa đổi mới, sáng tạo để trục lợi cá nhân, tham nhũng, lãng phí, tiêu cực, lợi ích nhóm.
Về vấn đề này, PGS.TS Lê Văn Cường, Phó Viện trưởng Viện Xây dựng Đảng, Học viện Chính trị Quốc gia Hồ Chí Minh, chỉ rõ những băn khoăn, lo lắng của cán bộ xuất phát từ thực tế các quy định trước đây còn mang tính định tính và chưa được lượng hóa. Điều đó dẫn đến tâm lý lo ngại, sợ sai, sợ trách nhiệm khi cán bộ dám nghĩ, dám làm, dám đổi mới. Việc Bộ Chính trị ban hành Nghị quyết 24 đã khắc phục được những tư duy, quy định có phần thiên về định tính trước đây, giúp bảo vệ chặt chẽ hơn những người dám đổi mới, sáng tạo vì lợi ích chung.
“Trước đây, nhiều quy định còn mang tính định tính và chưa được lượng hóa, dẫn đến tâm lý lo ngại, sợ sai, sợ trách nhiệm khi cán bộ dám nghĩ, dám làm, dám đổi mới. Để khắc phục những khoảng trống về tư duy và quy định trước đây, Nghị quyết 24 đã tạo ra một hành lang pháp lý chặt chẽ nhằm bảo vệ những người dám nghĩ, dám làm vì lợi ích chung”, PGS.TS Lê Văn Cường nhận định.
Sự bảo vệ này thể hiện rõ qua ba trường hợp cụ thể. Trường hợp thứ nhất, nếu động cơ trong sáng, thực sự vì lợi ích chung thì cán bộ sẽ được bảo vệ một cách chặt chẽ hơn. Trường hợp thứ hai, trong tình huống làm đúng quy trình nhưng rơi vào rủi ro bởi lý do khách quan thì người cán bộ đột phá, đổi mới sáng tạo đấy sẽ được bảo vệ. Trường hợp thứ ba, đối với những người lợi dụng danh nghĩa đổi mới sáng tạo để thu vén, có động cơ không trong sáng, vụ lợi thì phải làm rõ và xử lý nghiêm.
Nếu làm rõ được ba trường hợp này thì Nghị quyết 24 sẽ nhanh chóng đi vào cuộc sống, bởi khát vọng cống hiến, khát vọng làm giàu cho bản thân và cho đất nước là có thật. Vấn đề cốt lõi là khơi dậy khát vọng đấy như thế nào.
Theo PGS.TS Lê Văn Cường, sự dấn thân, tiên phong của người đi trước mở đường thường hay gánh chịu những thiệt hại, rủi ro. Những thử nghiệm mang tính đột phá thì tỷ lệ thành công cao nhất cũng chỉ là 50 - 50. Do đó, việc ban hành Nghị quyết 24 để bảo vệ cán bộ đổi mới sáng tạo bằng quy chế, quy định rõ ràng. Với những trường hợp xảy ra rủi ro khách quan khi động cơ trong sáng, Nghị quyết 24 quy định rõ hai hướng xử lý: một là miễn trách nhiệm, hai là giảm nhẹ trách nhiệm.
Đổi mới tư duy kiểm tra từ "tìm lỗi" sang "quản trị rủi ro"
Việc phân định rõ ranh giới giữa sáng tạo và vi phạm đòi hỏi một hệ thống tiêu chí khách quan, minh bạch nhằm tránh tình trạng chủ quan duy ý chí. Đảng ta nhận thức được rõ ranh giới ấy nên đã ban hành Kết luận 14, Nghị quyết 73 của Chính phủ. Trên cơ sở tổng kết việc thực hiện Nghị quyết 73 và Kết luận 14, Nghị quyết 24 được đưa ra để bảo vệ cán bộ theo hướng chặt chẽ hơn.
Để phân biệt đâu là đổi mới sáng tạo và đâu là lợi dụng đổi mới sáng tạo để trục lợi cá nhân, PGS.TS Lê Văn Cường nêu ra các tiêu chí quan trọng. Trước hết là xét đến động cơ, mục đích. Động cơ, mục đích trong sáng, vì lợi ích chung, vì sự đổi mới toàn diện của cơ quan, đơn vị, đất nước chính là tiêu chí thứ nhất.
Tiêu chí tiếp theo là xem xét thẩm quyền, trình tự ban hành. Một dự án mới phải làm đúng các khâu, các bước, quy trình thẩm định. Vì lợi ích chung vẫn phải có tính dự báo, tính thẩm định và sự quản lý chứ không phải thích làm gì cũng làm được. Cần có quy trình thẩm định, đánh giá xem vấn đề đột phá, sáng tạo đưa ra có phù hợp không, có mang tính chất cá nhân, chủ quan duy ý chí hay không.
Song song đó là tiêu chí quản trị rủi ro. Người đứng đầu, lãnh đạo có thẩm quyền quản lý phải lường trước giải pháp mang lại hiệu quả gì, đồng thời tính toán độ rủi ro khi thực thi đổi mới sáng tạo. Người quản lý khi đánh giá, nhận định với cách nhìn khách quan, toàn diện, sáng suốt mới có thể đồng hành cùng người thực hiện.
Cùng với đó là tiêu chí về tính công khai, minh bạch để nhận được sự góp ý, phản hồi đa chiều.
Cuối cùng là tiêu chí tăng cường kiểm tra, giám sát. Ngay từ khi ra đời, Đảng đã xác định lãnh đạo mà không kiểm tra coi như không lãnh đạo. Tuy nhiên, việc kiểm tra giám sát cần phải có sự đổi mới. Trước kia chúng ta làm theo quy trình cũ: đề ra chủ trương, tổ chức thực hiện rồi mới kiểm tra, dẫn đến hậu quả xảy ra rồi mới xử lý, gây mất việc, mất người, mất cả cán bộ. Bây giờ kiểm tra phải từ đầu, từ xa, từ sớm để kịp thời cảnh báo.
"Thực tiễn này được chứng minh rõ nét ngay sau Đại hội XIV của Đảng, khi Bộ Chính trị, Ban Bí thư thành lập luôn 22 đoàn kiểm tra do các Ủy viên Bộ Chính trị, Ban Bí thư làm trưởng đoàn để trực tiếp kiểm tra tại 40 tổ chức Đảng trực thuộc về việc quán triệt, triển khai thực hiện Nghị quyết Đại hội XIV của Đảng, thay vì đợi đến nửa nhiệm kỳ hay cuối nhiệm kỳ mới tiến hành", PGS.TS Lê Văn Cường nhận định.
