Từ thực tế "công sức người dân bị vô hiệu hóa ngay từ khâu đầu tiên"
Thảo luận tại hội trường về dự án Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Bảo vệ môi trường, đại biểu Võ Ngọc Thanh Trúc - Đoàn Đại biểu Quốc hội TP.HCM dẫn lại thực tế từng được báo chí phản ánh là nhiều hộ gia đình tỉ mẩn phân loại rác hữu cơ, rác tái chế và rác thải khác, nhưng khi lực lượng thu gom đến lại trút tất cả vào cùng một thùng xe do thiếu phương tiện chuyên dụng.
"Để phân loại rác, người dân đã phải vất vả thay đổi thói quen sinh hoạt hằng ngày. Nếu rác bị đổ chung lên một xe, nỗ lực này trở nên hoàn toàn vô nghĩa. Khi đó, không chỉ lãng phí nguồn tài nguyên tái chế mà nguy hại hơn là đánh mất niềm tin và sự đồng thuận của nhân dân", đại biểu nhấn mạnh.
Mặc dù Luật Bảo vệ môi trường hiện hành đã có quy định về việc lưu giữ, vận chuyển riêng biệt rác thải sau phân loại, nhưng trên thực tế quy định này vẫn rơi vào tình trạng "nằm trên giấy" do thiếu cơ chế kiểm soát và ràng buộc trách nhiệm cụ thể. Nhằm khắc phục triệt để bất cập này, đại biểu đoàn TP.HCM đã đề xuất 3 nhóm giải pháp trọng tâm.
Giải pháp thứ nhất, đại biểu đề nghị hoàn thiện theo hướng thiết lập cơ chế pháp lý bảo vệ thành quả phân loại rác của người dân xuyên suốt quá trình tiếp nhận, thu gom, vận chuyển cho đến khâu xử lý cuối cùng. Trách nhiệm của từng đơn vị dịch vụ công phải được phân định rõ ràng theo phạm vi công việc, gắn liền với cơ chế kiểm tra thực tế và sự giám sát của cộng đồng. Khi phát hiện tình trạng trộn lẫn rác đã phân loại, cơ quan chức năng phải xác định chính xác đơn vị vi phạm để xử lý nghiêm và yêu cầu khắc phục tức thì.
Đặc biệt, đại biểu kiến nghị đưa yêu cầu duy trì kết quả phân loại thành một tiêu chí bắt buộc trong hợp đồng thầu và hồ sơ nghiệm thu dịch vụ công ích. Nếu đơn vị thu gom vi phạm, ngân sách sẽ cắt giảm chi phí thanh toán hoặc xử lý vi phạm hợp đồng. "Chúng ta phải bỏ tư duy nghiệm thu chỉ dựa trên số tấn rác chở đi, vì điều đó làm lãng phí công sức của hàng triệu gia đình. Tiền thuế của người dân đóng góp và ngân sách nhà nước chi trả phải được đổi lấy một chất lượng dịch vụ thực sự tương xứng", đại biểu nêu.
Đồng bộ hạ tầng, giao rõ trách nhiệm và linh hoạt phương án thu gom
Giải pháp thứ hai, đại biểu đề xuất hoàn thiện theo hướng quy định rõ trách nhiệm của UBND cấp tỉnh trong việc bảo đảm phân loại rác tại nguồn đồng bộ với hạ tầng thu gom, vận chuyển và công nghệ xử lý; đồng thời giao trách nhiệm cho UBND cấp xã trong việc tổ chức thực hiện, kiểm tra và giải quyết nhanh các phản ánh của cử tri. Các kế hoạch phải nêu rõ người, rõ việc, rõ nguồn lực và thời hạn, đồng thời công khai lịch trình, điểm tiếp nhận rác để nhân dân trực tiếp giám sát.
Đại biểu cũng nhấn mạnh việc siết chặt thanh tra, kiên quyết không chấp nhận lý do thiếu xe hay thiếu hạ tầng để thoái thác trách nhiệm, kéo dài tình trạng thu gom rác lẫn lộn. Các địa phương có thể áp dụng linh hoạt nhiều hình thức như thu gom theo tuyến, theo giờ cố định hoặc đầu tư xe nhiều ngăn chuyên dụng, nhưng phải tuân thủ nguyên tắc cốt lõi: rác đã phân loại phải được giữ tách biệt đến khâu cuối cùng.
Song song đó, Nhà nước cần có chính sách hỗ trợ lực lượng thu gom rác dân lập chuyển đổi phương tiện chuẩn hóa, đồng thời tính đúng, tính đủ chi phí thu gom riêng vào đơn giá dịch vụ. Cần quy định cụ thể lộ trình thu phí rác theo khối lượng. Cơ chế giá phải trở thành động lực tài chính mang lại lợi ích trực tiếp cho người làm đúng, bởi thói quen tốt chỉ bền vững khi trách nhiệm chung gắn liền với quyền lợi thiết thân của mỗi gia đình.
Giám sát đến cùng vi phạm và bảo vệ quyền lợi của người dân
Ở giải pháp thứ ba, bàn về quyền từ chối thu gom, đại biểu Võ Ngọc Thanh Trúc đề nghị làm rõ trách nhiệm song hành của đơn vị dịch vụ: Khi người dân đã thực hiện phân loại đúng, đơn vị thu gom tuyệt đối không được viện cớ thiếu phương tiện để từ chối tiếp nhận. Trường hợp từ chối do người dân phân loại sai, đơn vị thu gom phải có trách nhiệm hướng dẫn, giải thích để người dân khắc phục. Trong mọi tình huống, chính quyền địa phương phải có phương án giải tỏa kịp thời, không để sự đùn đẩy trách nhiệm làm rác thải ứ đọng gây ô nhiễm môi trường khu dân cư.
Ngoài ra, đại biểu đề nghị luật hóa cơ chế giám sát của Mặt trận Tổ quốc, các tổ chức chính trị - xã hội và cộng đồng dân cư đối với toàn bộ chuỗi thu gom, xử lý rác; quy định rõ thời hạn giải quyết phản ánh và bắt buộc công khai kết quả xử lý. Khi người dân phát hiện hành vi trút chung rác, họ có quyền được biết chính xác cơ quan chịu trách nhiệm, thời hạn khắc phục và kết quả xử lý cuối cùng.
Nhấn mạnh tại phiên họp, đại biểu Võ Ngọc Thanh Trúc khẳng định: "Người dân tự nguyện phân loại rác, hành trình tiếp theo thuộc về chính quyền và hệ thống dịch vụ công. Yêu cầu đặt ra là dân phân loại đúng, hệ thống phải thu gom đúng. Đó không chỉ là giải pháp bảo vệ môi trường, mà còn là cách thiết thực nhất để củng cố niềm tin của nhân dân đối với năng lực quản lý của Nhà nước".
