Đề xuất quy định nghĩa vụ kiểm chứng kỹ thuật trước khi vận hành ổn định công trình xử lý chất thải
Tham gia đóng góp ý kiến tại phiên thảo luận của Quốc hội về dự án Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Bảo vệ môi trường 2026, đại biểu Hoàng Ngọc Định - Đoàn Đại biểu Quốc hội tỉnh Tuyên Quang đã đưa ra các phân tích chuyên sâu, sắc sảo xuất phát từ thực tiễn địa hình miền núi, vùng cao. Đại biểu tập trung mổ xẻ hai nhóm vấn đề then chốt liên quan trực tiếp đến nguy cơ ô nhiễm nguồn nước và tính hiệu quả của cơ chế hậu kiểm.
Nội dung góp ý thứ nhất của đại biểu Hoàng Ngọc Định tập trung vào quy định vận hành công trình xử lý chất thải và điều khoản chuyển tiếp của dự thảo Luật. Theo dự thảo, cơ quan soạn thảo đã bãi bỏ quy định về vận hành thử nghiệm công trình xử lý chất thải; chủ dự án chỉ chịu trách nhiệm vận hành đồng thời với quá trình hoạt động của dự án và bảo đảm đáp ứng quy chuẩn kỹ thuật môi trường. Bên cạnh đó, điều khoản chuyển tiếp quy định các cơ sở đã được cấp giấy phép môi trường trước ngày 1/3/2027 có nội dung vận hành thử nghiệm thì sẽ được miễn thực hiện nghĩa vụ này.
Phân tích điểm bất hợp lý từ thực tế, đại biểu đoàn Tuyên Quang chỉ rõ: việc một công trình được xây dựng đúng thiết kế không đồng nghĩa với việc nó đã được chứng minh khả năng xử lý đạt quy chuẩn trong điều kiện vận hành thực tế. Nếu bỏ hẳn yêu cầu kiểm chứng ở giai đoạn này, cơ chế hậu kiểm sẽ chỉ phát hiện sai phạm sau khi chất thải đã thực sự bị xả ra môi trường.
Đặc biệt đối với các địa bàn miền núi, vùng biên giới, nơi các nguồn tiếp nhận thường là sông, suối nhỏ với lưu lượng dòng chảy thấp, khả năng pha loãng và tự làm sạch rất hạn chế, trong khi phía hạ lưu là nguồn nước sinh hoạt trực tiếp của cộng đồng dân cư. Chỉ cần một khoảng thời gian ngắn vận hành không đạt chuẩn, hậu quả để lại đối với nguồn nước là vô cùng nghiêm trọng.
Từ thực tiễn đó, đại biểu kiến nghị hai giải pháp cụ thể: Thứ nhất, cần luật hóa nghĩa vụ kỹ thuật kiểm chứng hiệu quả công trình xử lý trước khi đi vào vận hành ổn định. Cụ thể, đối với các công trình có mức độ rủi ro môi trường cao, chủ dự án bắt buộc phải thực hiện vận hành, hiệu chỉnh và có kết quả quan trắc chứng minh đáp ứng yêu cầu bảo vệ môi trường để lưu giữ, phục vụ công tác hậu kiểm của cơ quan nhà nước.
Thứ hai, không nên áp dụng hình thức miễn trừ tuyệt đối cho tất cả các cơ sở đã có nội dung vận hành thử nghiệm trong giấy phép cũ. Cần phân loại rõ: trường hợp nào đã có kết quả quan trắc hoặc tài liệu tương đương chứng minh công trình đạt chuẩn thì được tiếp tục hoạt động; trường hợp chưa có kết quả kiểm chứng thì vẫn phải thực hiện nghĩa vụ kiểm chứng kỹ thuật theo quy định mới.
Kiểm soát ô nhiễm nguồn nước phải bám sát theo từng thông số cụ thể
Nội dung trọng tâm thứ hai được đại biểu Hoàng Ngọc Định đặc biệt lưu ý là quy định về kiểm soát nguồn nước không còn khả năng chịu tải. Theo dự thảo hiện hành, chỉ khi nào môi trường nước mặt mất hoàn toàn khả năng chịu tải đối với tất cả các thông số bắt buộc đánh giá thì các dự án mới hoặc dự án mở rộng mới bị hạn chế xả nước thải. Đồng thời, dự thảo giao Chính phủ quy định chi tiết đối với trường hợp nguồn nước vẫn còn khả năng chịu tải đối với một hoặc một số thông số.
Đánh giá về quy định này, đại biểu cho rằng cách tiếp cận dựa trên "tất cả các thông số" sẽ tạo ra một khoảng trống pháp lý lớn trong cơ chế kiểm soát nguồn thải. Thực tế cho thấy, nếu nguồn nước đã quá tải đối với một số thông số độc hại nhất định, nhưng chưa vi phạm toàn bộ danh mục, thì việc cho phép dự án mới tiếp tục gia tăng tải lượng của chính các thông số đang bị quá tải đó sẽ đẩy môi trường nước đến bờ vực suy sụp nhanh chóng.
Đại biểu phân tích rõ sự khác biệt bản chất giữa quy chuẩn chất lượng nước mặt (quy định giới hạn nồng độ các chất ô nhiễm) và khả năng chịu tải của nguồn nước (khả năng tiếp nhận tổng tải lượng chất ô nhiễm, phụ thuộc đồng thời vào cả nồng độ và lưu lượng xả). Vào mùa khô tại khu vực miền núi, lưu lượng nước các sông suối rất nhỏ, khả năng pha loãng kém, chỉ cần một thông số vượt ngưỡng chịu tải cũng đủ sức tàn phá chất lượng nguồn nước sinh hoạt của cả cộng đồng dân cư hạ lưu.
Từ những luận cứ khoa học và thực tiễn sắc bén đó, đại biểu Hoàng Ngọc Định đề nghị Ban soạn thảo chỉnh sửa lại theo nguyên tắc: Việc kiểm soát phải được thực hiện theo từng thông số độc lập. Nguồn nước không còn khả năng chịu tải đối với thông số nào thì kiên quyết không cho phép dự án mới hoặc dự án mở rộng làm gia tăng tải lượng của chính thông số đó.
