“Lằn ranh đỏ” của Iran
Thông báo của Trung Quốc hôm 27/10 về kế hoạch sớm cử đặc phái viên tới các quốc gia liên quan trong khu vực nhằm ngăn chặn một đợt leo thang mới cho thấy tính cấp bách ngày càng tăng của các nỗ lực tìm kiếm giải pháp hòa bình cho cuộc xung đột tại Iran. Cuộc xung đột không chỉ gây gián đoạn thị trường năng lượng toàn cầu mà còn làm gia tăng bất ổn trên khắp khu vực.
Trước đó, hôm 26/10, các quan chức cấp cao của Saudi Arabia, Pakistan và Thổ Nhĩ Kỳ đã gặp đại diện Iran. Ba quốc gia này đã ký hiệp ước quốc phòng Mecca hồi tháng 8. Tại cuộc gặp, các bên cam kết tiếp tục trao đổi về vấn đề “hòa bình và an ninh” khu vực.
Tuy nhiên, Iran vẫn kiên quyết duy trì các yêu cầu của mình. Al Jazeera dẫn một số nguồn tin cho biết ưu tiên của Iran không chỉ là đạt được một thỏa thuận ngừng bắn mới, mà còn phải chấm dứt hoàn toàn cuộc chiến và thiết lập cơ chế răn đe nhằm ngăn các cuộc tấn công quân sự của Mỹ và Israel tái diễn.
Tehran tiếp tục yêu cầu Mỹ dỡ bỏ các lệnh trừng phạt, chấm dứt phong tỏa hải quân đối với các cảng của Iran tại Vịnh Ba Tư, đồng thời đưa ra những bảo đảm rằng Washington sẽ không tiến hành các cuộc tấn công mới. Đổi lại, Iran sẵn sàng hỗ trợ khôi phục hoạt động hàng hải bình thường qua eo biển Hormuz.
Trong khi đó, Mỹ muốn Iran đưa ra thêm các nhượng bộ trước khi hai bên tiến tới đàm phán một thỏa thuận hòa bình toàn diện, trong đó có những vấn đề liên quan đến chương trình hạt nhân của Tehran.
Theo các chuyên gia, lập trường hiện nay của Iran chịu tác động từ nhiều yếu tố. Trong đó có sự ngờ vực sâu sắc đối với Washington, đặc biệt sau những lần Mỹ tiến hành các cuộc tấn công nhằm vào Iran kể từ tháng 6/2025, kể cả trong thời gian hai bên đang đàm phán. Tehran cũng cho rằng sức ép kinh tế kéo dài có thể buộc Washington đưa ra những nhượng bộ đáng kể hơn. Bên cạnh đó, các cuộc bầu cử sắp tới tại Israel và Mỹ được cho là cũng ảnh hưởng đến tính toán của các bên.
Thiếu niềm tin cản trở nỗ lực ngoại giao
Cốt lõi trong lập trường của Iran là quan điểm cho rằng các nỗ lực ngoại giao trước đây không giúp nước này tránh được những đợt tấn công mới từ Mỹ và Israel.
Mỹ và Israel mở màn cuộc chiến bằng chiến dịch tấn công Iran vào ngày 28/2, đúng thời điểm các cuộc đàm phán hòa bình đang diễn ra tại Oman. Trước đó, vào tháng 6/2025, Israel phát động chiến dịch quân sự kéo dài 12 ngày nhằm vào Iran, với sự tham gia của Mỹ.
Đến tháng 6 năm nay, Pakistan và Qatar đã hỗ trợ trung gian cho một bản ghi nhớ nhằm mở lại eo biển Hormuz, chấm dứt lệnh phong tỏa của Mỹ đối với các cảng Iran và tạo điều kiện khởi động đàm phán về chương trình hạt nhân của Tehran.
Tuy nhiên, thỏa thuận nhanh chóng đổ vỡ khi các bên tiếp tục tiến hành những cuộc tấn công. Mỹ duy trì các đợt tấn công nhằm vào Iran trong nhiều tuần của tháng 7. Đáp lại, Tehran tiến hành các đòn trả đũa nhằm vào những mục tiêu quân sự và cơ sở hạ tầng năng lượng của Mỹ tại các quốc gia vùng Vịnh lân cận và Jordan.
Ông Sina Toossi, nghiên cứu viên tại Trung tâm Chính sách Quốc tế (CIP), nhận định sự đổ vỡ của thỏa thuận đã khiến lập trường của Tehran trở nên cứng rắn hơn.
Theo ông, Iran có thể cho rằng các cuộc đàm phán và thỏa thuận ngừng bắn trước đây không thể bảo vệ nước này trước nguy cơ bị tấn công quân sự trở lại. Vì vậy, Tehran đang tìm kiếm những bảo đảm cụ thể và có tính lâu dài hơn.
Tuần trước, ông Mohsen Rezaei, người đứng đầu cơ quan an ninh quốc gia Iran theo nội dung nguồn tin, cho biết các lực lượng vũ trang nước này đã sẵn sàng đáp trả bất kỳ cuộc tấn công mới nào. Ông cũng cho biết Iran có thể mở rộng phạm vi tác chiến sang các quốc gia láng giềng và nhắm vào những căn cứ được Mỹ sử dụng cho hoạt động quân sự.
Những bất đồng về trừng phạt, an ninh và chương trình hạt nhân tiếp tục là rào cản lớn đối với tiến trình ngoại giao. Trong bối cảnh các bên chưa tìm được tiếng nói chung, tương lai của eo biển Hormuz và nguy cơ xung đột tái bùng phát vẫn là những vấn đề được khu vực và cộng đồng quốc tế đặc biệt quan tâm.
Các cuộc bầu cử giữa kỳ tại Mỹ và bầu cử tại Israel
Cuộc chiến với Iran đang trở thành vấn đề gây tranh cãi ngày càng gay gắt trước thềm bầu cử Mỹ giữa nhiệm kỳ
Một cuộc khảo sát do Reuters/Ipsos thực hiện hồi đầu tháng 10 này cho thấy chỉ 34% người Mỹ tán thành cách ông Trump xử lý cuộc xung đột, mức thấp nhất trong các nhiệm kỳ tổng thống của ông. Hiện nay, lợi thế của Đảng Cộng hòa tại cả hai viện Quốc hội đều khá mong manh. Tại Thượng viện, đảng này nắm 53 trong tổng số 100 ghế, trong đó có hai thượng nghị sĩ độc lập thường bỏ phiếu cùng Đảng Dân chủ. Tại Hạ viện, Đảng Cộng hòa có 218 ghế, so với 214 ghế của Đảng Dân chủ.
Cuộc chiến cũng khiến giá năng lượng tăng cao, đặc biệt là giá dầu diesel, vốn đã tăng gần gấp đôi, gây áp lực lớn lên nông dân và các doanh nghiệp nhỏ. Diễn biến này càng làm gia tăng lo ngại về lạm phát và chi phí sinh hoạt, những vấn đề đang chi phối chiến dịch tranh cử.
Nếu Đảng Cộng hòa thất bại, dư địa hành động của ông Trump có thể bị thu hẹp hơn nữa, đặc biệt trong trường hợp Đảng Dân chủ giành quyền kiểm soát Quốc hội và tăng cường giám sát cách chính quyền điều hành cuộc chiến.
Nhà phân tích Mortazavi nhận định: “Tehran dường như muốn Washington cũng như các đời tổng thống Mỹ trong tương lai nhận ra bài học rằng việc tấn công Iran sẽ phải trả giá rất đắt”. Theo ông, chiến lược răn đe của Iran được triển khai trên nhiều phương diện, nhằm gây ra những tổn thất về quân sự, kinh tế và chính trị vượt xa phạm vi chiến trường.
Bên cạnh cuộc bầu cử giữa kỳ tại Mỹ, Israel cũng sẽ tổ chức bầu cử vào đầu tháng 11. Yếu tố này có thể ảnh hưởng đến tính toán của Tehran. Nếu Thủ tướng Benjamin Netanyahu thất bại, việc tiếp tục các chiến dịch quân sự phối hợp với Mỹ nhằm vào Iran có thể trở nên phức tạp hơn. Theo ông Mortazavi, giới chức Iran đang theo dõi sát những tác động chính trị của cuộc chiến đối với cả Washington và Israel. Tuy nhiên, Tehran cũng nhận thức được nguy cơ xung đột leo thang trở lại sau các cuộc bầu cử. Điều này khiến một giải pháp ngoại giao bền vững trở nên cấp thiết hơn bao giờ hết.
Lợi thế của Iran tại eo biển Hormuz
Khả năng kiểm soát hoạt động vận tải biển qua eo biển Hormuz vẫn là một trong những quân bài mặc cả quan trọng nhất của Iran.
Trước khi chiến sự bùng phát ngày 28/2, tuyến đường thủy chiến lược này đảm nhận khoảng một phần năm nguồn cung năng lượng toàn cầu, tạo cho Tehran lợi thế đáng kể trong việc tác động đến thị trường dầu mỏ thế giới.
Tuần trước, giá dầu thô Brent tăng vọt lên hơn 117 USD/thùng, so với khoảng 72 USD/thùng trước xung đột, sau các vụ tấn công nhằm vào tàu chở dầu. Trong khi đó, lưu lượng vận tải qua eo biển Hormuz vẫn thấp hơn rất nhiều so với mức trước xung đột. Chris Beauchamp, chuyên gia phân tích thị trường cấp cao tại IG Group, cho rằng Iran đang tận dụng sức ép kinh tế này như một phần trong cuộc đua về sức bền với Washington.
