Chiến dịch 500 ngày đêm tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ đặt ra yêu cầu nâng cao năng lực xử lý số lượng lớn hài cốt đã nằm dưới lòng đất nhiều thập kỷ. Quá trình này gặp nhiều khó khăn do mẫu xương phân hủy nghiêm trọng, thông tin về người mất tích thiếu đầy đủ và việc thu thập mẫu ADN thân nhân ngày càng hạn chế.
Phát biểu tại Hội thảo khoa học quốc tế “Kinh nghiệm và tiến bộ khoa học, công nghệ trong xác định danh tính hài cốt liệt sĩ bằng ADN” ngày 21/10, bà Kathryne Bomberger, Tổng Giám đốc Ủy ban Quốc tế về Người mất tích (ICMP), cho rằng Việt Nam cần xây dựng hệ thống đủ năng lực xác định danh tính trên quy mô lớn, kể cả với những trường hợp chỉ còn lại rất ít vật liệu sinh học để xét nghiệm.
Theo ICMP, tại Tây Balkan, khoảng 75% trong số 40.000 người mất tích do các cuộc xung đột trong thập niên 1990 đã được xác định số phận. Kinh nghiệm này cho thấy để đạt kết quả trên quy mô lớn, cần có cơ chế chuyên trách, sự phối hợp giữa các cơ quan và quy trình khoa học thống nhất.
Bà Kathryne Bomberger đánh giá Ban Chỉ đạo 515 của Việt Nam (Ban Chỉ đạo về tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ ở các cấp (từ Trung ương đến địa phương) là cơ chế quan trọng để điều phối công việc. Tuy nhiên, để chuyển từ xác định thành công từng trường hợp sang xử lý số lượng lớn, Việt Nam cần tiếp tục hoàn thiện hệ thống dữ liệu liên thông, phân định rõ trách nhiệm và tăng cường phối hợp giữa các cơ quan.
Xác định ADN quan trọng nhưng không phải phương pháp duy nhất
Theo Tiến sĩ Soren Blau, Trưởng bộ phận Khảo cổ học và Nhân chủng học của ICMP, xác định danh tính là quá trình đối chiếu thông tin về người mất tích trước khi tử vong với dữ liệu thu thập từ hài cốt. ADN giữ vai trò then chốt nhưng cần kết hợp với các phương pháp khoa học khác để kiểm chứng kết quả.
Với những mẫu xương phân hủy hoặc vỡ vụn nghiêm trọng, việc tách chiết ADN có thể gặp khó khăn, thậm chí không thu được kết quả. Ngay cả khi có mẫu ADN của thân nhân, việc xác định chính xác danh tính từng người vẫn có thể phức tạp.
Tiến sĩ Soren Blau nêu trường hợp một gia đình có 4 người con trai tử nạn trong cùng một ngày. Nhiều năm sau, người mẹ không còn nhớ chính xác vị trí chôn cất từng người. Mẫu ADN của bà có thể giúp xác nhận quan hệ huyết thống nhưng chưa đủ để phân biệt danh tính riêng của từng người con.
Trong trường hợp này, nhân chủng học pháp y có thể bổ sung căn cứ nhận dạng. Qua kiểm tra xương, răng và các đặc điểm giải phẫu, chuyên gia xây dựng hồ sơ sinh học, ước tính tuổi, xác định giới tính, chiều cao và nhận diện những dấu vết riêng biệt. Những thông tin này giúp sàng lọc khả năng nhận dạng, lựa chọn mẫu phù hợp để xét nghiệm ADN.
Việc kết hợp các phương pháp còn giúp phát hiện sai sót. Tiến sĩ Soren Blau dẫn chứng trường hợp kết quả ADN cho thấy hai mẫu xương thuộc cùng một cá thể, nhưng kiểm tra nhân chủng học lại cho thấy chúng không thể thuộc về cùng một người. Đây có thể là sai sót trong quản lý mẫu, chẳng hạn như nhầm nhãn hoặc túi đựng.
Do đó, kiểm tra chéo giữa các nguồn chứng cứ giúp hạn chế nhầm lẫn, tránh xét nghiệm không cần thiết và nâng cao độ tin cậy của kết quả.
Làm đúng ngay từ khâu thu hồi hài cốt
Theo Tiến sĩ Soren Blau, thu thập hài cốt tại thực địa không đơn thuần là đưa xương ra khỏi lòng đất, mà còn phải ghi nhận vị trí, mối liên hệ giữa các phần hài cốt và những chứng cứ liên quan. Nếu thực hiện không đúng quy trình, hài cốt của nhiều cá thể có thể bị trộn lẫn, khiến việc xác định số người, phân loại và liên kết các phần xương trở nên khó khăn. Các chuyên gia khi đó phải mất thêm thời gian kiểm tra, lấy thêm mẫu ADN, làm tăng chi phí và kéo dài thời gian chờ đợi của gia đình.
Chuyên gia ICMP khuyến nghị áp dụng các nguyên tắc khảo cổ học pháp y, bảo đảm quá trình thu hồi được thực hiện có hệ thống, kiểm soát chặt chẽ và ghi chép đầy đủ. Sau đó, chuyên gia nhân chủng học tiếp tục phân loại, đánh giá tình trạng hài cốt, xác định những phần xương có thể thuộc cùng một cá thể và lựa chọn mẫu phù hợp nhất để xét nghiệm ADN.
Việc kiểm tra tổng thể thay vì xét nghiệm riêng lẻ từng mảnh xương có thể giảm số lượng mẫu cần phân tích. Với những trường hợp hài cốt phân mảnh hoặc bị trộn lẫn, phối hợp giữa lực lượng tại hiện trường và phòng giám định giúp hạn chế sai sót từ đầu.
Liên thông dữ liệu, bảo đảm niềm tin của gia đình
Bên cạnh đó, ICMP cũng nhấn mạnh yêu cầu xây dựng hệ thống dữ liệu liên thông, đồng thời bảo đảm sự tham gia của thân nhân trong quá trình xác định danh tính liệt sĩ. Hồ sơ về người mất tích, hoàn cảnh hy sinh, vị trí chôn cất, đặc điểm sinh học và kết quả xét nghiệm cần được quản lý thống nhất, tạo điều kiện thuận lợi cho việc đối chiếu thông tin giữa các cơ quan.
Theo bà Kathryne Bomberger, hệ thống dữ liệu tích hợp sẽ hỗ trợ phối hợp, kiểm tra hồ sơ và theo dõi tiến trình xác định danh tính. Cùng với đó, quy trình so sánh ADN phải bảo đảm tính khoa học, chất lượng và minh bạch. Thân nhân cũng cần được giải thích rõ về quy trình giám định, ý nghĩa của kết quả và những yếu tố có thể ảnh hưởng đến quá trình xác định danh tính. Theo các chuyên gia ICMP, xây dựng niềm tin với gia đình và công chúng là điều kiện quan trọng để công tác này đạt hiệu quả.
Kinh nghiệm quốc tế cho thấy, để Chiến dịch 500 ngày đêm đạt hiệu quả, đẩy nhanh tiến độ phải đi đôi với độ chính xác và tính khoa học. ADN là công cụ quan trọng, nhưng chỉ phát huy tối đa giá trị khi kết hợp với khảo cổ học pháp y, nhân chủng học, quản lý dữ liệu và sự phối hợp chặt chẽ giữa các cơ quan.
Mỗi hài cốt được xác định đúng danh tính không chỉ là kết quả của một quy trình khoa học, mà còn là câu trả lời mà gia đình liệt sĩ mong đợi suốt nhiều năm. Bởi vậy, làm đúng ngay từ đầu, bảo đảm độ chính xác trong từng khâu giám định sẽ góp phần rút ngắn hành trình đưa các liệt sĩ trở về với gia đình.
