Đề xuất được nêu trong dự thảo Thông tư hướng dẫn thực hiện Chương trình mục tiêu quốc gia về chăm sóc sức khỏe, dân số và phát triển giai đoạn 2026-2035, đang được Bộ Y tế lấy ý kiến.
Theo Bộ Y tế, tổng tỷ suất sinh của Việt Nam hiện chỉ còn 1,91 con/phụ nữ, mức thấp nhất từ trước đến nay và thấp hơn mức sinh thay thế. Nếu xu hướng này kéo dài, Việt Nam sẽ phải đối mặt với tình trạng thiếu hụt lao động, già hóa dân số nhanh và gia tăng áp lực an sinh xã hội trong nhiều thập kỷ tới.
Số liệu cũng cho thấy thanh niên Việt Nam đang kết hôn ngày càng muộn. Trong giai đoạn 2019-2024, tuổi kết hôn trung bình lần đầu tăng từ 25,2 lên 27,3 tuổi, gần bằng mức tăng của cả hai thập kỷ trước cộng lại.
TP.HCM hiện là địa phương có tuổi kết hôn lần đầu cao nhất cả nước, trung bình 30,4 tuổi. Tại nhiều tỉnh thuộc Đông Nam Bộ và Đồng bằng sông Cửu Long, không ít nam giới lựa chọn lập gia đình sau tuổi 30.
Theo đánh giá của Bộ Y tế, áp lực kinh tế, ưu tiên phát triển sự nghiệp và khó tìm được bạn đời phù hợp là những nguyên nhân khiến nhiều người trẻ trì hoãn kết hôn và sinh con.
Dự báo trong khoảng 50 năm tới, nếu mức sinh tiếp tục ở mức thấp, cơ cấu dân số sẽ thay đổi mạnh. Khi đó, cứ hai trẻ em sẽ phải gánh trách nhiệm chăm sóc bốn người cao tuổi, tạo áp lực lớn lên hệ thống an sinh và nguồn nhân lực.
Để ứng phó, Bộ Y tế đề xuất xây dựng các khóa học trang bị kiến thức trước hôn nhân cho thanh niên. Nội dung bao gồm kỹ năng xây dựng gia đình, chăm sóc sức khỏe sinh sản và tình dục, mang thai, sinh con, nuôi dạy con, đồng thời hướng dẫn quản lý tài chính gia đình.
Bộ cũng sẽ xây dựng bộ tài liệu thống nhất trên toàn quốc, tổ chức tập huấn giảng viên và cán bộ y tế - dân số để triển khai tại cơ sở.
Theo dự thảo, mỗi năm khoảng 20% xã, phường và đặc khu sẽ tổ chức ít nhất một lớp học hoặc chuyên đề dành cho thanh niên chuẩn bị kết hôn. Các địa phương có trách nhiệm tổ chức các khóa học này, đồng thời khuyến khích nam nữ trước khi kết hôn tham gia.
Song song với đó, Bộ Y tế đề xuất phát động phong trào sinh đủ hai con tại 10 địa phương có mức sinh thấp hơn mức trung bình cả nước, gồm Hà Nội, TP.HCM, Cần Thơ, Khánh Hòa, Đồng Nai, Tây Ninh, An Giang, Đồng Tháp, Vĩnh Long và Cà Mau.
Các địa phương sẽ tăng cường truyền thông, tư vấn và triển khai các chính sách hỗ trợ để khuyến khích các cặp vợ chồng sinh đủ hai con, góp phần làm chậm đà suy giảm mức sinh.
Trước đó, Bộ Y tế cũng đề xuất cho phép địa phương chủ động quyết định mức hỗ trợ tài chính hàng tháng đối với trẻ từ khi sinh đến đủ 36 tháng tuổi. Dự thảo còn tính đến nhiều chính sách khuyến sinh khác như hỗ trợ tiền ăn trưa cho trẻ mầm non hoặc khen thưởng những phụ nữ sinh đủ con trước 35 tuổi.
Ở lĩnh vực phòng ngừa vô sinh, Bộ Y tế đề xuất mở rộng truyền thông, tư vấn và khám sàng lọc cho thanh niên, các cặp đôi chuẩn bị kết hôn cũng như các cặp vợ chồng trong độ tuổi sinh sản.
Đáng chú ý, dự thảo đưa ra phương án thí điểm tầm soát nguy cơ vô sinh tại các xã có khu công nghiệp thuộc 10 tỉnh, thành có mức sinh thấp. Nhóm ưu tiên là các cặp vợ chồng kết hôn trên 12 tháng chưa có con, đặc biệt khi một trong hai người làm việc tại khu công nghiệp.
