Giao hưởng, thính phòng thường được xem là những dòng nhạc “kén” người nghe. Tuy nhiên, theo các chuyên gia, vấn đề không hẳn nằm ở việc công chúng không có nhu cầu mà còn ở cơ hội và cách thức tiếp cận. Với dòng âm nhạc phát sóng 24/24 giờ, VOV Sonata - FM89 được kỳ vọng tạo thêm một con đường để những giá trị âm nhạc này hiện diện thường xuyên hơn trong đời sống.
Ngày 20/10, Đài Tiếng nói Việt Nam bắt đầu phát sóng thử nghiệm VOV Sonata - FM89, kênh âm nhạc chuyên biệt với giao hưởng, thính phòng là dòng âm nhạc chủ đạo, bên cạnh jazz và một số thể loại phù hợp. Âm nhạc được lựa chọn, sắp xếp theo từng thời điểm trong ngày, lời dẫn được tiết chế để tác phẩm giữ vai trò trung tâm.
Sự xuất hiện của một kênh chuyên biệt cũng đặt lại câu hỏi: Giao hưởng, thính phòng có thực sự quá xa cách với số đông công chúng, hay vấn đề nằm ở việc người nghe chưa có đủ điều kiện, thời gian và một cách tiếp cận phù hợp?
Nhạc giao hưởng có công chúng riêng
NSND Phạm Ngọc Khôi, Phó Chủ tịch Hội Nhạc sĩ Việt Nam cho rằng, cùng với sự phát triển của đời sống xã hội, điều kiện để người dân tiếp cận văn hóa, nghệ thuật cũng thay đổi. Nếu trước đây cơ hội nghe trực tiếp hoặc tìm hiểu về giao hưởng, thính phòng còn hạn chế thì ngày nay, bên cạnh nhà hát và các chương trình biểu diễn, Internet cùng các nền tảng số đã mở ra nhiều con đường hơn.
“Chúng ta phải khẳng định là nhạc giao hưởng có công chúng riêng. Không phải người dân xa lánh dòng nhạc này, mà họ có nhu cầu được thưởng thức. Trước đây chúng ta có thể tưởng tượng nó quá khó, quá xa vời, nhưng bây giờ có công nghệ, có mạng và rất nhiều cách để tiếp cận. Có người có điều kiện đến nhà hát, có người nghe qua các nền tảng khác nhau, nhưng nhu cầu ấy là có thật”, NSND Phạm Ngọc Khôi chia sẻ.
Theo ông, không phải ai cũng có điều kiện thường xuyên mua vé đến nhà hát. Trong khi đó, có những người đã nghe một tác phẩm nhiều lần qua YouTube hoặc các nền tảng khác trước khi chủ động tìm tới không gian biểu diễn trực tiếp.
PGS.TS Bùi Hoài Sơn, Phó Trưởng Ban Tuyên giáo Trung ương đánh giá cao ý nghĩa phổ cập của VOV Sonata - FM89.
“Vấn đề không phải người nghe không có nhu cầu, mà nhiều khi họ chưa có điều kiện, thời gian hoặc một cách tiếp cận phù hợp. Khi tác phẩm có thể đến với người dân qua chiếc radio, điện thoại hoặc thiết bị kết nối Internet, khoảng cách giữa sân khấu hòa nhạc và đời sống thường nhật được rút ngắn. Đây là sự mở rộng cơ hội tiếp cận, chứ không phải sự giản lược giá trị nghệ thuật”, PGS.TS Bùi Hoài Sơn nhận định.
Nhà báo Phạm Mạnh Hùng, Phó Tổng Giám đốc Đài Tiếng nói Việt Nam cũng cho rằng người nghe không nhất thiết phải có kiến thức chuyên sâu mới có thể cảm nhận nhạc cổ điển.
“Một người có thể không có kiến thức chuyên sâu về âm nhạc nhưng vẫn có thể yêu một tác phẩm cổ điển nếu tác phẩm đó chạm được vào cảm xúc của họ. Sức thuyết phục trước hết của nghệ thuật vẫn nằm ở cái hay, cái đẹp mà người nghe cảm nhận được”, nhà báo Phạm Mạnh Hùng chia sẻ.
Bắt đầu từ những tác phẩm dễ nghe
Đưa một bản giao hưởng hay concerto lên sóng chưa đồng nghĩa với việc ngay lập tức có thể giữ chân một người chưa từng có thói quen nghe nhạc cổ điển. Theo BTV Anh Tuấn, Ban Văn học Nghệ thuật Âm nhạc (VOV3), âm nhạc cổ điển có nhiều thể loại, thời kỳ và sắc thái khác nhau. Để lựa chọn tác phẩm cho từng khung giờ, biên tập viên phải nghe rất nhiều và tính đến trạng thái tiếp nhận của công chúng ở từng thời điểm trong ngày.
“Âm nhạc cổ điển có rất nhiều thể loại nên chúng tôi phải lựa chọn tác phẩm cho từng khung giờ, từng thời điểm trong ngày. Chúng tôi phải nghe rất nhiều, có khi nghe cả ngày, để chọn ra những tác phẩm phù hợp và tạo được một dòng chảy âm nhạc liên tục. Buổi sáng sẽ là những tác phẩm tươi sáng, dễ tiếp cận hơn. Sang những khung giờ khác, người nghe có thể dần đến với những tác phẩm có quy mô lớn hơn như giao hưởng hay concerto”, BTV Anh Tuấn cho biết.
Ông Tạ Ngọc Hưng, Phó Trưởng ban Văn học Nghệ thuật Âm nhạc (VOV3) cho rằng với những người mới làm quen, việc tiếp cận cần diễn ra từng bước.
“Ban đầu chúng tôi sẽ lựa chọn những tác phẩm tương đối đơn giản, nổi tiếng để người nghe dễ tiếp cận. Sau đó, thông qua việc giới thiệu bối cảnh, ý nghĩa và những thông tin cần thiết về tác phẩm, người nghe có thể dần đi đến những tác phẩm lớn hơn, đồ sộ hơn. Khi được nghe thường xuyên, việc thưởng thức sẽ dần trở thành một thói quen. Từ thói quen ấy, khả năng cảm thụ âm nhạc của công chúng cũng có thể từng bước được bồi đắp”, ông Tạ Ngọc Hưng chia sẻ.
Lời dẫn cũng phải được tính toán. Quá nhiều thông tin có thể khiến việc nghe nhạc trở nên nặng nề, nhưng nếu hoàn toàn thiếu những gợi mở về tác giả, tác phẩm, người mới nghe cũng khó có điểm tựa ban đầu để tiếp cận.
VOV Sonata - FM89 lựa chọn tiết chế lời dẫn, dành phần lớn không gian cho âm nhạc nhưng vẫn cung cấp những thông tin cần thiết. Cách tiếp cận này giúp người nghe không bị đặt vào tâm thế phải “học” trước khi nghe, mà có thể bắt đầu từ cảm xúc rồi từng bước tìm hiểu thêm về tác phẩm.
Phát thanh “nối dài” không gian phòng hòa nhạc
Một phòng hòa nhạc có số lượng ghế nhất định và mỗi buổi biểu diễn diễn ra trong một khoảng thời gian cụ thể. Trong khi đó, phát thanh có khả năng đưa tác phẩm vào đời sống hằng ngày.
“Việc có một kênh chuyên biệt về giao hưởng, thính phòng phát 24/24 giờ theo tôi có ý nghĩa rất quan trọng. Người dân có điều kiện được thưởng thức một cách tập trung, thường xuyên một thể loại âm nhạc có giá trị cao. Không phải ai cũng có điều kiện đến nhà hát, vì vậy một kênh như thế tạo thêm cơ hội để âm nhạc trở nên gần gũi hơn với người dân. Từ trẻ nhỏ đến người lớn đều có thể từng bước tiếp cận và làm quen”, NSND Phạm Ngọc Khôi cho biết.
PGS.TS Bùi Hoài Sơn cho rằng sự hiện diện của VOV Sonata - FM89 còn bổ sung một lựa chọn quan trọng cho hệ sinh thái văn hóa.
“Một xã hội có đời sống văn hóa phong phú phải có chỗ cho cả âm nhạc đại chúng lẫn âm nhạc bác học, cho những sản phẩm được thị trường ưa chuộng và những giá trị cần được bền bỉ gìn giữ, giới thiệu, bồi đắp. Vai trò của phát thanh công cộng không phải cạnh tranh với nền tảng thương mại bằng mọi giá, mà là cung cấp những giá trị thị trường chưa chắc tự mình đáp ứng đầy đủ, nhất là tính đa dạng, chiều sâu, khả năng tiếp cận rộng rãi và trách nhiệm giáo dục thẩm mỹ”, PGS.TS Bùi Hoài Sơn nói.
Trong môi trường số, điểm khác biệt của một kênh phát thanh chuyên biệt cũng không chỉ nằm ở số lượng bản nhạc. Nhà báo Phạm Mạnh Hùng cho rằng dấu ấn quan trọng nằm ở sự tuyển chọn của những người làm chương trình.
“Trên các nền tảng số, người dùng thường chủ động tìm bài mình thích để nghe. Với VOV Sonata, các biên tập viên đóng vai trò tuyển chọn, giới thiệu và sắp xếp những ‘món ăn tinh thần’ cho công chúng. Điều quan trọng không chỉ là có một kho nhạc lớn mà là lựa chọn tác phẩm nào, sắp xếp ra sao, đặt tác phẩm ở thời điểm nào để tạo thành một dòng chảy phù hợp với người nghe. Tôi cho rằng chính sự lựa chọn và biên tập một cách tinh tế ấy sẽ tạo nên bản sắc riêng của kênh”, nhà báo Phạm Mạnh Hùng chia sẻ.
Không chỉ tính bằng lượng người nghe
Theo PGS.TS Bùi Hoài Sơn, ý nghĩa của VOV Sonata - FM89 không nên chỉ được đo bằng lượng người nghe trong một khoảng thời gian ngắn.
“Âm nhạc không chỉ đáp ứng nhu cầu giải trí mà còn góp phần nuôi dưỡng cảm xúc, năng lực thẩm mỹ, tính sáng tạo và sự tinh tế trong đời sống tinh thần. Nếu được đầu tư bài bản, VOV Sonata - FM89 có thể trở thành một thiết chế văn hóa trên sóng phát thanh, đồng thời là một mắt xích kết nối công chúng với các nhà hát, dàn nhạc, cơ sở đào tạo, nghệ sĩ và những tác phẩm âm nhạc Việt Nam có giá trị. Thành công của kênh, vì thế, sẽ cần được nhìn nhận không chỉ qua lượng người nghe, mà còn qua đóng góp lâu dài đối với sự hình thành một công chúng biết thưởng thức và trân trọng nghệ thuật”, PGS.TS Bùi Hoài Sơn chia sẻ.
NSND Phạm Ngọc Khôi cũng cho rằng điều cần hướng tới không phải thay thế những sở thích âm nhạc đang có của công chúng mà giúp họ có thêm những giá trị để lựa chọn và thưởng thức.
“Tôi nghĩ không hẳn là chúng ta phải thay đổi thẩm mỹ của công chúng, mà là công chúng có thêm những giá trị để thưởng thức. Kho tàng âm nhạc thế giới rất phong phú, có những tác phẩm đã tồn tại hàng trăm năm và được nhân loại thừa nhận là tinh hoa văn hóa. Đời sống càng phát triển thì con người càng có nhu cầu hiểu biết và thưởng thức nhiều hơn”, NSND Phạm Ngọc Khôi nói.
Khoảng cách giữa công chúng với giao hưởng, thính phòng vì thế có thể được thu hẹp từ những điều đơn giản: một tác phẩm được lựa chọn đúng thời điểm, một lời giới thiệu vừa đủ và cơ hội để người nghe gặp lại tác phẩm ấy nhiều lần. Khi một giai điệu từ xa lạ trở nên quen thuộc, việc nghe có thể dần thành thói quen, từ đó từng bước hình thành một lớp công chúng mới cho giao hưởng, thính phòng.
