Gia đình ông Lê Đình Khương (SN 1958, trú tại phường Việt Hưng, tỉnh Quảng Ninh) có tới 5 người đã hy sinh và được công nhận là liệt sĩ, nhưng đến nay chưa tìm được phần mộ. Trong số đó có cha ông – liệt sĩ Lê Thanh Huận. Mất mát chồng chất qua nhiều thế hệ, để lại một hành trình kiếm tìm kéo dài trong vô vọng, khi những cái tên dần chỉ còn lại trên giấy tờ và ký ức.
Gần nửa thế kỷ qua, ông Khương chưa một ngày ngừng tìm cha. Từ những chuyến tàu xuyên Việt đến các nghĩa trang liệt sĩ phía Nam, ông lặng lẽ đi, lặng lẽ hỏi, lặng lẽ đối diện với những tấm bia vô danh. Đã có những lần, ông lặng lẽ đứng trước một ngôi mộ chưa rõ danh tính, thắp nén hương, khấn vọng trong niềm hy vọng mong manh rằng người nằm lại dưới mộ chính là cha mình. Điều ông khát khao nhất chỉ là một lần được cất tiếng gọi: “Bố ơi!”, để bù đắp khoảng trống đã theo ông suốt cuộc đời. Nhưng rồi, tất cả lại khép lại trong im lặng.
"Năm 1960, bố tôi xuất ngũ, đến năm 1968 bố tái ngũ và năm 1971 bố hy sinh ở chiến trường miền Nam. Trong gia đình cả bên nội và bên ngoại có 5 liệt sĩ: ông bác trên bố tôi và bố tôi và 3 ông cậu bên ngoại. Thực tế, đến bây giờ chưa tìm được một hài cốt nào để quy định tập. Gia đình nội ngoại cũng rất muốn là làm sao mà Đảng, Nhà nước tìm giúp được, dù bất cứ một ai trong 5 liệt sĩ thì chúng tôi cũng rất là cám ơn", ông Khương cho biết thêm.
Không chỉ riêng gia đình ông Khương, phía sau mỗi tấm bia chưa rõ thông tin là một hành trình kiếm tìm đầy trăn trở của những người ở lại. Có những cuộc kiếm tìm không chỉ dài theo năm tháng mà gần như đi trọn một đời người.
Gia đình ông Nguyễn Văn Lộc (SN 1950, xã Thống Nhất) là một trong những câu chuyện như vậy. Trong những năm tháng ác liệt nhất của chiến trường miền Nam, ba anh em ông Lộc cùng lên đường chiến đấu. Hòa bình lập lại, hai người trở về với những thương tích của chiến tranh kéo dài mãi, riêng người em – liệt sĩ Nguyễn Văn Hoa (Đại đội 1, Tiểu đội 4, Trung đoàn 157) đã hy sinh tại mặt trận Tây Nam năm 1981. Đến nay, phần mộ của liệt sĩ vẫn chưa được tìm thấy.
Hành trình đi tìm người thân của gia đình ông Lộc cũng lặng lẽ và nhiều lần dang dở. Gia đình từng lặn lội vào tận tỉnh Kon Tum cũ, khi có thông tin về hai phần mộ trùng tên, trùng tuổi nhưng không rõ quê quán. Hy vọng nhen lên khi hài cốt được đưa đi giám định AND, nhưng rồi, kết quả không trùng khớp. Gia đình lại lặng lẽ đưa hài cốt trở về nghĩa trang, trả lại nơi yên nghỉ cho những người lính chưa rõ danh tính. Cứ như vậy, hy vọng thắp lên rồi lại vụt tắt.
Ông Lộc nghẹn ngào khi nhắc về hành trình đi tìm em trai: "Tôi là anh trai liệt sĩ đã hy sinh tại mặt trận Tây Nam. Gia đình đã một lần đi tìm ở nghĩa trang và thấy 2 ngôi mộ cùng tên tuổi đấy, nhưng mà không có địa chỉ. Thế là xin phép được mang về và đi thử ADN với mẹ liệt sĩ nhưng không đúng. 27 Tết năm đó, lại lặng lẽ mang vào trả. Mẹ giờ đã 101 tuổi rồi. Hôm nay đi lấy mẫu ADN người thân, chỉ mong sớm có thông tin đưa em về với mẹ".
Theo báo cáo của Ban Chỉ đạo 515 tỉnh Quảng Ninh, tỉnh có 803 phần mộ liệt sĩ cần lấy mẫu hài cốt để giám định ADN. Mỗi phần mộ chưa rõ thông tin là một phận người đã hóa thân vào đất nước, nhưng tên tuổi lại còn dang dở, như một câu chuyện chưa kịp viết trọn. Chính những phần mộ chưa rõ thông tin đã thôi thúc các thành viên trong Ban chỉ đạo 515 của tỉnh Quảng Ninh vượt nắng, thắng mưa, phấn đấu hoàn thành sớm hơn kế hoạch đặt ra.
Kỹ thuật viên giải phẫu bệnh Đinh Hữu Tuấn, tổ lấy mẫu số 3, Ban chỉ đạo 515 tỉnh Quảng Ninh chia sẻ: "Tôi xác định đây là nhiệm vụ rất cao cả và vinh dự nhưng mà cũng đầy trách nhiệm và luôn tâm huyết rằng phải làm sao đảm bảo đúng quy định, tìm được những mẫu hài cốt đảm bảo chất lượng để làm sao xác định được thân nhân liệt sĩ. Trong quá trình làm thì cũng có hài cốt không đủ tiêu chuẩn như chúng tôi được tập huấn. Ví dụ: có hài cốt đã vỡ vụn, có hài cốt than hóa và hóa thạch, có mộ tập thể… Còn lại chúng tôi cố gắng lấy được đầy đủ nhất, chất lượng để đảm bảo xác định thân nhân liệt sĩ".
Giữa những ngày tháng 7 - tháng tri ân các anh hùng liệt sĩ, những cán bộ, chiến sĩ, lực lượng vũ trang trong Ban chỉ đạo 515 tỉnh Quảng Ninh làm nhiệm vụ thu nhận mẫu ADN vẫn miệt mài bám địa bàn, luôn có mặt tại các nghĩa trang từ sáng sớm, chạy đua với thời gian để kịp tiến độ hoàn thành trước ngày 27/7. Tính đến hết ngày 13/7, 14/15 địa phương có nghĩa trang liệt sĩ đã hoàn thành việc lấy mẫu; toàn tỉnh đã lấy mẫu được 764/803 phần mộ, đạt trên 95% kế hoạch. Riêng với việc lấy mẫu ADN thân nhân liệt sĩ cũng được lực lượng công an tỉnh Quảng Ninh đẩy nhanh tiến độ. Tất cả đều phấn đấu hoàn thành trước ngày 27/7/2026 như một lời tri ân thiết thực với các anh hùng liệt sĩ.
Từng mẫu sinh phẩm của liệt sĩ được số hóa; từng giọt máu của thân nhân đều được nâng niu, đưa vào ngân hàng gen liệt sĩ quốc gia – như những sợi chỉ đỏ lần theo ký ức, mở ra hy vọng trả lại tên cho những phần mộ còn “chưa xác định được thông tin”, để lấp đi những khoảng trống trong mỗi người ở lại.
