Giám định ADN hài cốt liệt sĩ: Cuộc tìm kiếm chưa có điểm dừng

Thách thức giám định ADN hài cốt liệt sĩ ở Việt Nam

Trong một chuyến công tác tìm kiếm và thu thập mẫu hài cốt liệt sĩ, đoàn công tác của ông Trần Trung Thành, Giám đốc Trung tâm Giám định ADN (thuộc Viện Sinh học, Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam) sững sờ khi mở nắp các phần mộ tại Nghĩa trang liệt sĩ Giồng Riềng, tỉnh An Giang, thì hầu hết những ngôi mộ này đều đã bị ngập nước.

Theo ông Thành, tình trạng ngập nước đã kéo dài từ khoảng năm 1989. Do đó, việc xử lý các mẫu hài cốt này là một thách thức rất lớn đối với công tác giám định ADN.

Đối với Nghĩa trang liệt sĩ Giồng Riềng, đoàn công tác đã tiến hành khai quật 965 ngôi mộ và thu được 535 mẫu sinh phẩm hài cốt liệt sĩ. Những mẫu này được đánh giá là đủ điều kiện để giám định, tức là vẫn còn khả năng thu hồi ADN. Kết quả này dựa trên những đánh giá sơ bộ về đặc điểm hình thái cũng như trong quá trình thực hiện công tác khai quật. “Tuy nhiên, để trả lời chính xác có bao nhiêu trường hợp có thể giám định thành công thì vẫn cần thêm thời gian. Bởi các mẫu hài cốt liệt sĩ đã được chôn cất dưới lòng đất trong thời gian rất dài nên khả năng thu hồi ADN là một ẩn số”, ông Thành thông tin.

Đây chỉ là 1 trong số những trường hợp mà đoàn công tác gặp phải trong quá trình khai quật mộ liệt sĩ. Bởi đối với các mẫu hài cốt anh hùng liệt sĩ tại Việt Nam, mức độ đa dạng là rất lớn. Trong suốt thời gian chiến tranh, điều kiện chôn cất các anh hùng liệt sĩ rất sơ sài. Sau khi được quy tập về các nghĩa trang, hài cốt lại nằm trong những điều kiện khí hậu, thổ nhưỡng khác nhau giữa các vùng miền. Chẳng hạn, ở khu vực miền núi, điều kiện có thể rất khô, trong khi tại Đồng bằng sông Cửu Long có những khu vực mà các phần mộ bị ngập nước hàng chục năm. Điều đó khiến mức độ phân hủy cũng như đặc điểm của các mẫu hài cốt ở Việt Nam rất khác biệt. Vì vậy, công tác giám định đối với các cơ quan chuyên môn còn nhiều thách thức, nếu như vẫn áp dụng phương pháp giả mã ADN ty thể thì sẽ khó đạt được kết quả vừa chuẩn xác lại vừa nhanh.

“Công nghệ giám định thường quy bằng hệ gen ty thể đã mang lại nhiều kết quả trong suốt thời gian qua. Tuy nhiên, trong bối cảnh phải thực hiện giám định trên số lượng rất lớn thân nhân liệt sĩ và các mẫu hài cốt liệt sĩ, yêu cầu đặt ra là cần có thêm những giải pháp công nghệ bổ sung”, ông Thành cho biết.

Công nghệ hệ gen nhân mở rộng cơ hội nhận dạng liệt sĩ

Thời gian qua, Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam triển khai nhiệm vụ nâng cao năng lực giám định hài cốt liệt sĩ trong chiến tranh với sự tài trợ của Chính phủ Hoa Kỳ và sự đồng hành về phát triển công nghệ, nghiên cứu của Ủy ban Quốc tế về Người mất tích (ICMP). Thông qua nhiệm vụ này, đơn vị đang tiếp cận công nghệ giám định trên hệ gen nhân.

Theo anh Vũ Anh Tuấn, Giám định viên tại Trung tâm giám định ADN, việc áp dụng nền tảng công nghệ trên hệ gen nhân có thể khắc phục một số hạn chế của phương pháp hiện nay. Trước hết, công nghệ này cho phép mở rộng tập mẫu thân nhân phục vụ giám định, không còn giới hạn theo dòng mẹ mà có thể mở rộng sang cả dòng cha.

Ưu điểm tiếp theo là có thể mở rộng phạm vi giám định đến thế hệ thứ tư, thứ năm. Đồng thời, giám định bằng hệ gen nhân được đánh giá là giải pháp phù hợp với điều kiện của Việt Nam. Việc áp dụng các điểm đa hình Nucleotide đơn (SNP) có thể khắc phục một số hạn chế của các phương pháp trước đây, qua đó mở ra cơ hội giám định thành công cho nhiều trường hợp hơn trong giai đoạn tiếp theo.

Công nghệ mới đi kèm với những yêu cầu rất cao về trình độ khoa học và kỹ thuật. Vì vậy, yếu tố con người có ý nghĩa đặc biệt quan trọng trong quá trình triển khai. Để chuyển sang công nghệ mới, Trung tâm đã và đang chuẩn bị rất nhiều về nguồn nhân lực. Các kỹ thuật viên và giám định viên đều được đào tạo trong nước cũng như quốc tế, nhằm sẵn sàng tiếp nhận và làm chủ quy trình công nghệ mới được chuyển giao.

Anh Vũ Anh Tuấn nhấn mạnh, đội ngũ của đơn vị có khả năng tiếp nhận các công nghệ hiện đại từ nước ngoài. Trong suốt quá trình nghiên cứu, đội ngũ của Trung tâm nhận được sự phối hợp, hỗ trợ chặt chẽ từ các đối tác quốc tế cũng như các nhà khoa học Việt Nam.

“Do đó, tôi hoàn toàn tin tưởng vào năng lực của đội ngũ chúng tôi, đồng thời tin tưởng rằng chúng tôi có thể đáp ứng những yêu cầu rất cao trong công tác giám định, nhận dạng hài cốt liệt sĩ tại Việt Nam. Với tôi, giá trị lớn nhất của công việc này chính là ý nghĩa đền ơn đáp nghĩa. Đây là mệnh lệnh từ trái tim. Mỗi trường hợp xác định được danh tính và đưa một liệt sĩ trở về với gia đình khiến tôi cũng như nhiều nhân viên tại trung tâm thấy bùi ngùi và xúc động. Sự hy sinh của các bác, các chú thật vô cùng lớn lao. Trong khi số lượng liệt sĩ cần được xác định danh tính vẫn còn rất nhiều. Vì vậy, dù làm việc trong phòng thí nghiệm hay ngoài thực địa, chúng tôi luôn luôn nỗ lực hoàn thành tốt nhất nhiệm vụ của mình”, anh Tuấn chia sẻ.

Nối thêm những hy vọng

Theo ông Trần Trung Thành, Giám đốc Trung tâm Giám định ADN, từ nay đến khi kết thúc chiến dịch 500 ngày đêm, Trung tâm Giám định ADN sẽ thực hiện giám định 6.623 mẫu hài cốt liệt sĩ hiện có tại Trung tâm. Sau thời điểm này, dưới sự phân công của Ban Chỉ đạo 515 (Ban Chỉ đạo về tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ) đơn vị sẽ tiến hành chuyển giao giải pháp công nghệ cho tất cả các đơn vị thực hiện giám định ADN tại Việt Nam.

“Đây là một nhiệm vụ rất quan trọng. Vì vậy, chúng tôi phải triển khai dự án một cách cẩn trọng nhất có thể, nhằm bảo đảm rằng sau khi được chuyển giao, giải pháp công nghệ này sẽ phát huy hiệu quả trong công tác giám định ADN tại Việt Nam”, ông Thành nói.

Gần đây, ngoài công việc trong phòng thí nghiệm, Trung tâm còn mở rộng sang hoạt động điều tra thông tin, hay còn gọi là điều tra phả hệ di truyền pháp y. Do đó, các nhân viên thường cùng các cựu chiến binh và thân nhân liệt sĩ đi xác minh từng trường hợp hài cốt liệt sĩ đã được quy tập trên cả nước. Thông qua quá trình đó, đơn vị có thể đánh giá giá trị của các nguồn thông tin thu thập được, từ đó khoanh vùng chính xác hơn đối tượng cần so sánh, góp phần nâng cao hiệu quả và độ tin cậy của công tác giám định, kết luận sau này.