TS Nguyễn Quốc Việt - Chuyên gia chính sách công của Đại học Kinh tế (Đại học Quốc gia Hà Nội), phân tích cơ hội và thách thức của Việt Nam trong một khu vực đang thay đổi, đồng thời đề xuất những ưu tiên để Việt Nam thúc đẩy hợp tác khi đảm nhiệm vai trò chủ nhà APEC 2027.
Duy trì một khu vực mở và kết nối
PV: Tại các hội nghị liên quan trước khi diễn ra Tuần lễ Cấp cao APEC ở Thâm Quyến (Trung Quốc), việc tăng cường nỗ lực loại bỏ rào cản thương mại, xây dựng chuỗi cung ứng khu vực an toàn và hiệu quả hơn tiếp tục được nhấn mạnh như những ưu tiên hàng đầu. Theo ông, điều đó phản ánh những thách thức và nhu cầu hợp tác nào của các nền kinh tế APEC hiện nay?
TS Nguyễn Quốc Việt: Có hai xu hướng đang diễn ra đồng thời. Một mặt, các nền kinh tế vẫn cần thị trường mở, thương mại và đầu tư xuyên biên giới để duy trì tăng trưởng. Mặt khác, họ ngày càng lo ngại rủi ro phụ thuộc vào một số thị trường, nguồn cung hoặc công nghệ chiến lược.
Chuỗi cung ứng hiện nay không chỉ chịu tác động của chi phí sản xuất, mà còn của xung đột địa chính trị, thuế quan, kiểm soát công nghệ và gián đoạn vận tải. Đáng chú ý là khi thuế quan giảm, rào cản lại chuyển sang dạng khác: tiêu chuẩn kỹ thuật, vệ sinh dịch tễ, truy xuất nguồn gốc, quy tắc xuất xứ. Chẳng hạn với thủy sản, Nhật Bản gần đây bổ sung thêm khoảng 100 chất cấm và hạn chế sử dụng vào danh mục kiểm soát. Chỉ một lô hàng vi phạm là cả ngành hàng có thể bị kiểm tra chặt tại cảng đến. Đây là bài toán rất thực tế với doanh nghiệp vùng Đồng bằng sông Cửu Long.
Vì vậy, yêu cầu hiện nay không phải là đóng cửa hay đưa toàn bộ sản xuất về trong nước, mà là đa dạng hóa nguồn cung, thị trường và tuyến vận chuyển, đồng thời hài hòa quy định để giảm chi phí tuân thủ. OECD năm 2025 ước tính nếu các nước đồng loạt tái nội địa hóa chuỗi cung ứng, thương mại toàn cầu có thể giảm hơn 18%, GDP thực toàn cầu giảm hơn 5%, mà khả năng chống chịu chưa chắc tốt hơn. Tự cường không đồng nghĩa với tự cô lập.
PV: APEC năm nay xác định ba ưu tiên “mở cửa, đổi mới và hợp tác”. Theo ông, việc nước chủ nhà Trung Quốc lựa chọn những từ khóa này phản ánh nhu cầu gì của kinh tế khu vực hiện nay và so với trước đây, nội hàm của “mở cửa” và “hợp tác” đang có những thay đổi nào đáng chú ý?
TS Nguyễn Quốc Việt: Ba ưu tiên này phản ánh đúng nhu cầu tìm động lực tăng trưởng mới của khu vực. Nhưng nội hàm đã khác nhiều so với trước.
Trước đây, mở cửa chủ yếu là giảm thuế quan. Theo APEC, thuế quan bình quân giữa các thành viên đã giảm từ 17% xuống khoảng 5%. Ngày nay, mở cửa là cả thương mại dịch vụ, dữ liệu, thương mại điện tử và đặc biệt là luật chơi về đầu tư. Các FTA thế hệ mới như CPTPP cho thấy rõ điều đó: mở cửa đầu tư theo danh mục “chọn - bỏ”, tức là mọi lĩnh vực mặc nhiên mở, trừ những gì được bảo lưu; kèm nguyên tắc “chỉ tiến không lùi”, đã nới thì không được thắt lại. Đó là một cấp độ mở cửa sâu hơn nhiều, gắn với cam kết thể chế chứ không chỉ là biểu thuế.
Nhưng tôi muốn nhấn mạnh: mở cửa trên giấy chưa chắc doanh nghiệp đã hưởng lợi. Ví dụ, xuất khẩu của Việt Nam sang khối CPTPP tăng mạnh, nhưng tỷ lệ sử dụng chứng nhận xuất xứ CPTPP để hưởng ưu đãi chỉ khoảng 8,84% năm 2024; Năm 2025: giảm còn 7,69% Nguyên nhân là quy tắc xuất xứ phức tạp, các hiệp định chồng lấn nhau và chi phí tuân thủ cao.
Hợp tác hiện nay phải đi vào những việc rất cụ thể: công nhận chứng từ điện tử, tương thích tiêu chuẩn, đơn giản hóa quy tắc xuất xứ, trao đổi dữ liệu an toàn, để doanh nghiệp nhỏ cũng tham gia được. Không chỉ mở cửa thị trường, mà phải mở rộng khả năng tham gia và hưởng lợi từ thị trường đó.
PV: Trong 21 nền kinh tế thành viên APEC, có thể thấy một nghịch lý: các bên đều cần thị trường và nguồn lực bên ngoài để phát triển, nhưng đồng thời lại tăng cường bảo vệ sản xuất, công nghệ và chuỗi cung ứng của mình. Theo ông, điều gì đang thúc đẩy xu hướng này?
TS Nguyễn Quốc Việt: Tôi không cho rằng đây là nghịch lý khó hiểu. Đó là phản ứng hợp lý trước rủi ro mới. Khi cạnh tranh chiến lược gia tăng, phụ thuộc quá lớn vào một đối tác về chip, năng lượng, nguyên liệu hay công nghệ lõi có thể trở thành điểm yếu kinh tế và cả an ninh. OECD cho thấy số trường hợp phụ thuộc nhập khẩu tập trung cao trong thập niên 2020 đã tăng khoảng 50% so với cuối thập niên 1990.
Việt Nam cũng có bài học cụ thể. Ngành dệt may xuất khẩu rất lớn, nhưng khoảng 43-45% nguyên phụ liệu vẫn nhập từ Trung Quốc. Trong khi CPTPP áp dụng quy tắc “từ sợi trở đi”: kéo sợi, dệt nhuộm, cắt may đều phải trong khối mới được hưởng thuế 0%. Nghĩa là chính quy tắc xuất xứ của các FTA cũng đang trở thành công cụ định hình lại chuỗi cung ứng.
Nhưng cần phân biệt giữa bảo vệ năng lực thật sự thiết yếu với bảo hộ tràn lan. Các cam kết thế hệ mới thậm chí cấm nước tiếp nhận đầu tư ép doanh nghiệp đạt tỷ lệ nội địa hóa, buộc mua hàng trong nước hay buộc chuyển giao công nghệ. Ở Việt Nam, cam kết này theo CPTPP áp dụng cho mọi khoản đầu tư nước ngoài, không chỉ nhà đầu tư CPTPP. Như vậy, con đường bảo hộ hành chính về cơ bản đã đóng lại. Cách tiếp cận phù hợp là giảm những phụ thuộc rủi ro cao, phát triển một số năng lực chiến lược bằng năng lực cạnh tranh thực, vẫn duy trì trao đổi quốc tế. Không nên đánh đổi hiệu quả dài hạn lấy cảm giác an toàn ngắn hạn.
PV: Một trong những ý tưởng lớn của APEC là Khu vực thương mại tự do châu Á - Thái Bình Dương (FTAAP). Trong tuyên bố thương mại năm 2026, các nền kinh tế APEC tiếp tục khẳng định thúc đẩy hội nhập kinh tế khu vực và tiến trình FTAAP. Theo ông, trong bối cảnh hiện nay, FTAAP có cơ hội trở thành một động lực thực sự?
TS Nguyễn Quốc Việt: FTAAP vẫn có ý nghĩa, nhưng cần nhìn thực tế. Một khu vực thương mại tự do gồm cả 21 nền kinh tế với trình độ phát triển, thể chế và lợi ích rất khác nhau là mục tiêu rất lớn. APEC lại hoạt động theo nguyên tắc đồng thuận, tự nguyện, không ràng buộc pháp lý. Tôi không nghĩ FTAAP sớm trở thành một hiệp định thống nhất.
Nhưng giá trị của FTAAP nằm ở chỗ khác: giải quyết hiện tượng “bát mì spaghetti”, tức các hiệp định chồng chéo. Kinh nghiệm của Việt Nam rất rõ: trong 10 đối tác CPTPP ban đầu, 7 nước đã có FTA khác với ta từ trước, nên doanh nghiệp vẫn quen dùng hiệp định cũ. Nhưng ở thị trường lần đầu có FTA như Mexico, tỷ lệ tận dụng ưu đãi CPTPP lên tới khoảng 40%. Bài học là khi luật chơi rõ và ưu đãi thực chất, doanh nghiệp sẽ dùng.
Vì vậy, con đường khả thi là làm cho các khuôn khổ hiện có như CPTPP, RCEP kết nối với nhau: hài hòa quy tắc xuất xứ, mở rộng cộng gộp xuất xứ, thống nhất tiêu chuẩn về thương mại số, hải quan, đầu tư. Tuyên bố Ichma 2024 của APEC cũng đã đặt hướng nghiên cứu điểm tương đồng và khác biệt giữa các hiệp định. FTAAP nên được hiểu là một quá trình hội tụ luật chơi, từng bước một.
Cơ hội và thách thức đối với Việt Nam
PV: Trong khi những bất định địa kinh tế có thể làm gia tăng sự chia cắt, AI và các công nghệ mới lại phát triển rất nhanh, đòi hỏi sự kết nối về tri thức, vốn và nhân lực. Theo ông, thực tế này đặt ra nhu cầu hợp tác gì giữa các nền kinh tế, đặc biệt những thành viên đang phát triển như Việt Nam đối mặt với thách thức và đón nhận cơ hội nào trong bối cảnh ấy?
TS Nguyễn Quốc Việt: AI đang thay đổi cả phương thức sản xuất lẫn năng suất và năng lực cạnh tranh. Nước nào ứng dụng được vào thực tế sẽ có lợi thế, nước chậm thích ứng có nguy cơ tụt hậu.
Với Việt Nam, cơ hội trước mắt không nhất thiết là tự làm toàn bộ công nghệ lõi, mà là dùng AI nâng năng suất trong sản xuất, logistics, nông nghiệp, y tế, quản trị doanh nghiệp. Ví dụ rất gần: truy xuất nguồn gốc và kiểm soát dư lượng trong thủy sản, đáp ứng yêu cầu chống khai thác IUU, hay số hóa hồ sơ xuất xứ. Đến năm 2029, nhà xuất khẩu Việt Nam sẽ phải chuyển hẳn sang cơ chế tự chứng nhận xuất xứ theo CPTPP và lưu hồ sơ ít nhất 5 năm để phục vụ hậu kiểm. Công nghệ số chính là công cụ giúp doanh nghiệp nhỏ làm được việc này.
Thách thức cũng cụ thể: thiếu nhân lực có kỹ năng, hạn chế về dữ liệu, hạ tầng số, năng lực nghiên cứu và khả năng tiếp cận công nghệ của doanh nghiệp nhỏ và vừa. Về thể chế, Luật Đầu tư 2025 đã có thủ tục đầu tư đặc biệt theo hướng “nhà đầu tư cam kết, Nhà nước hậu kiểm” cho dự án công nghệ cao như chip bán dẫn, AI. Đó là tín hiệu tốt, nhưng cần thực thi nhất quán.
Hợp tác APEC nên tập trung ba khía cạnh: chia sẻ tri thức và công nghệ; đào tạo nhân lực; xây dựng nguyên tắc chung về dữ liệu, an toàn và quản trị AI. APEC đã có Sáng kiến AI 2026-2030, Việt Nam đã có Chiến lược quốc gia về AI (Quyết định 1671/QĐ-TTg ngày 28/8/2026). Việc tiếp theo là biến các định hướng đó thành năng suất thực tế, như một chương trình nâng năng suất quốc gia.
PV: Trong khuôn khổ các hội nghị APEC 2026, Việt Nam đã đề xuất ba định hướng hợp tác: xây dựng khu vực “sáng tạo và năng suất”, “mở và kết nối”, “tự cường và năng động”. Dưới góc nhìn chính sách kinh tế, ông đánh giá thế nào về sự gắn kết giữa ba định hướng này? Chúng có thể góp phần giải quyết những bài toán phát triển nào của Việt Nam hiện nay?
TS Nguyễn Quốc Việt: Ba định hướng này gắn với nhau rất rõ. Sáng tạo và năng suất quyết định năng lực bên trong. Mở và kết nối giúp tiếp cận thị trường, vốn, công nghệ, tri thức. Tự cường và năng động là khả năng đứng vững và điều chỉnh khi bên ngoài biến động.
Với Việt Nam, điểm nghẽn là đã mở cửa rất mạnh, nhưng năng lực tham gia sâu của doanh nghiệp trong nước còn hạn chế. Mười tháng năm 2026, xuất khẩu đạt 499,24 tỷ USD, nhưng khu vực FDI chiếm 81,2%, khu vực trong nước chỉ 18,8%. Khu vực trong nước nhập siêu 37,83 tỷ USD, khu vực FDI xuất siêu 25,76 tỷ USD.
Hay với khối CPTPP: năm 2025, Việt Nam xuất siêu kỷ lục gần 15,5 tỷ USD, chiếm khoảng 3/4 thặng dư thương mại hàng hóa cả nước. Nhưng như tôi đã nói, tỷ lệ tận dụng ưu đãi còn thấp, và dệt may vẫn phụ thuộc nguyên liệu ngoài khối. Tăng trưởng xuất khẩu không tự động chuyển thành năng lực sản xuất và giá trị gia tăng của doanh nghiệp Việt.
Ta không thể dùng mệnh lệnh hành chính, như buộc nhà đầu tư nước ngoài nội địa hóa, vì cam kết quốc tế đã cấm. Con đường duy nhất là nâng năng lực thật của doanh nghiệp trong nước để họ trở thành nhà cung cấp đủ chuẩn. Mở cửa để tận dụng nguồn lực bên ngoài, nhưng phải xây năng lực bên trong để giữ lại nhiều giá trị hơn. Đó mới là nội hàm thực chất của tự cường.
Những ưu tiên của Việt Nam tại APEC 2027
PV: Việt Nam hiện là một nền kinh tế có độ mở thương mại cao và tham gia sâu vào các chuỗi cung ứng khu vực. Theo ông, Việt Nam nên đặt những vấn đề gì lên bàn nghị sự APEC 2027 để vừa phù hợp với lợi ích của khu vực, vừa thể hiện được vai trò của nước chủ nhà?
TS Nguyễn Quốc Việt: Việt Nam nên chọn một số vấn đề có thể tạo ra kết quả cụ thể, thay vì quá nhiều sáng kiến rộng nhưng khó triển khai. Tôi gợi ý bốn hướng: Thứ nhất, chuỗi cung ứng thông suốt và chi phí tuân thủ thấp hơn. Số hóa chứng từ thương mại, công nhận lẫn nhau chứng nhận xuất xứ điện tử, hỗ trợ doanh nghiệp làm quen cơ chế tự chứng nhận. APEC ước tính riêng số hóa chứng từ có thể giảm 5,8% chi phí giao dịch thương mại. Đây là kết quả đo đếm được.
Thứ hai, hợp tác về tiêu chuẩn và an toàn thực phẩm cho nông, thủy sản. Đây là thế mạnh và cũng là điểm yếu của Việt Nam, nhất là vùng Đồng bằng sông Cửu Long. Hợp tác công nhận phòng thử nghiệm, chia sẻ cảnh báo sớm về quy định mới, truy xuất nguồn gốc số sẽ giúp doanh nghiệp tránh bị động.
Thứ ba, đưa doanh nghiệp nhỏ và vừa vào chuỗi giá trị khu vực, gắn với chuyển đổi xanh và chuẩn ESG. Nếu chỉ tập đoàn lớn và doanh nghiệp FDI hưởng lợi, tác động lan tỏa của hội nhập sẽ hạn chế.
Thứ tư, AI và chuyển đổi số bằng sáng kiến tiên phong: chọn một vấn đề như AI trong chẩn đoán y tế, nông nghiệp hay logistics; có đối tác cùng làm, có nguồn lực, có chỉ số đo lường và có thể nhân rộng.
PV: Để đóng góp có sức thuyết phục cho một khu vực mở và kết nối, Việt Nam cũng cần thể hiện bằng những thay đổi trong nước. Theo ông, từ nay đến năm APEC 2027, chúng ta nên ưu tiên cải thiện những chính sách nào để doanh nghiệp tận dụng tốt hơn cơ hội hội nhập, đồng thời vững vàng hơn trước các biến động bên ngoài?
TS Nguyễn Quốc Việt: Tôi đề xuất bốn nhóm ưu tiên. Thứ nhất, thực thi cam kết nhất quán, nhất là ở địa phương. Qua các lớp tập huấn cho cán bộ và doanh nghiệp ở Đồng bằng sông Cửu Long, tôi thấy rõ: rủi ro tranh chấp đầu tư quốc tế ít khi đến từ luật ở Trung ương, mà thường từ quyết định hành chính cụ thể ở địa phương, như chậm giao đất, đổi quy hoạch đột ngột, thu hồi giấy phép, hay ghi vào giấy chứng nhận đầu tư những điều kiện trái cam kết, ví dụ buộc nhà máy chế biến thủy sản mua nguyên liệu của hợp tác xã chỉ định. Theo CPTPP, nhà đầu tư có thể kiện thẳng Chính phủ ra trọng tài quốc tế. Nâng năng lực pháp lý cho cán bộ cơ sở là cách rẻ nhất để phòng ngừa rủi ro rất đắt.
Thứ hai, giảm chi phí tuân thủ và triển khai thực chất Luật Đầu tư 2025. Chuyển mạnh từ tiền kiểm sang hậu kiểm, ổn định và dễ dự đoán. Điều quan trọng không chỉ là ban hành thêm chính sách, mà là đo xem thời gian và chi phí của doanh nghiệp có thực sự giảm không.
Thứ ba, giúp doanh nghiệp tận dụng FTA và nâng năng lực cung ứng. Hỗ trợ về quy tắc xuất xứ, chứng nhận tiêu chuẩn, chuẩn bị cho tự chứng nhận xuất xứ năm 2029; tín dụng cho đổi mới thiết bị; và kết nối doanh nghiệp nội với FDI. Vì không được ép nội địa hóa, Nhà nước phải dùng công cụ hợp lệ: đào tạo nhân lực địa phương, hạ tầng, quỹ bảo lãnh tín dụng, chương trình phát triển nhà cung cấp. Với dệt may, cần thu hút đầu tư vào khâu sợi, dệt, nhuộm xanh để khép kín chuỗi.
Thứ tư, hạ tầng chiến lược, logistics, hạ tầng số và nhân lực. Thu hút FDI chuyển từ “thu hút vốn” sang chọn dự án tạo liên kết, chuyển giao công nghệ và phát triển nhà cung cấp trong nước. Muốn hội nhập hiệu quả thì không thể chỉ trông vào thị trường bên ngoài. Điều quyết định vẫn là năng lực doanh nghiệp và chất lượng thể chế trong nước.
PV: Trân trọng cảm ơn TS Nguyễn Quốc Việt!
