Sau nhiều tháng giao tranh xen lẫn những nỗ lực đàm phán, chính quyền Tổng thống Mỹ Donald Trump được cho là đang lựa chọn một hướng đi khác trong chính sách đối với Iran: gia tăng sức ép kinh tế từng bước nhằm buộc Tehran phải nhượng bộ.
Theo truyền thông Mỹ, tại cuộc gặp với những người đồng cấp Nhóm các nước công nghiệp phát triển hàng đầu (G7) ở Paris hôm 10/11, Ngoại trưởng Mỹ Marco Rubio cho biết Washington có thể tiếp tục duy trì phong tỏa hải quân, các biện pháp trừng phạt nghiêm ngặt và gây gián đoạn hoạt động vận chuyển qua biên giới trên bộ của Iran. Ông Rubio nhận định nền kinh tế Iran đang “tiếp tục suy sụp” và dự báo tình hình sẽ trở nên nghiêm trọng hơn trong vòng 1-3 tháng tới.
Giới chuyên gia cảnh báo nếu phong tỏa kéo dài khiến nguồn thu từ dầu mỏ của Iran giảm xuống gần bằng 0, Tehran sẽ phải đối mặt với một trong những thách thức kinh tế lớn nhất trong lịch sử hiện đại.
Nhà kinh tế kiêm chuyên gia phân tích thị trường Isaac Saidian tại Tehran cho rằng vấn đề không chỉ nằm ở sự sụt giảm nguồn thu ngoại tệ, mà còn liên quan trực tiếp đến khả năng duy trì hoạt động của bộ máy nhà nước, bảo đảm chi tiêu thường xuyên, trả lương và lương hưu, cung cấp hàng hóa thiết yếu, duy trì giá trị đồng nội tệ và kiểm soát lạm phát.
Tổng thống Iran Masoud Pezeshkian thừa nhận tình trạng “không chiến tranh, không hòa bình” kéo dài sẽ gây tổn hại nghiêm trọng đến nền kinh tế. Tuy nhiên, giới chức Tehran khẳng định kinh tế nước này không đứng trước nguy cơ sụp đổ, đồng thời để ngỏ khả năng “phá vỡ vòng phong tỏa” nếu cần thiết.
Kịch bản không có nguồn thu từ dầu mỏ
Ngày 3/11, chính quyền Tổng thống Pezeshkian ban hành chỉ thị xây dựng ngân sách với hai kịch bản. Kịch bản thứ nhất giả định các biện pháp trừng phạt, phong tỏa hàng hải và tình hình khu vực hiện nay tiếp tục kéo dài. Kịch bản thứ hai tính đến khả năng môi trường kinh tế được cải thiện, các hạn chế tài chính, thương mại được nới lỏng và lệnh phong tỏa được dỡ bỏ phần lớn hoặc hoàn toàn.
“Chính phủ phải chuẩn bị cho tình huống nguồn thu từ dầu mỏ giảm xuống bằng 0”, ông Mohammad Ghasemi, Phó phụ trách điều phối kế hoạch và ngân sách thuộc Tổ chức Kế hoạch và Ngân sách Iran, cho biết khi đề cập phương án dự phòng cho năm tới.
Đây được xem là bước chuẩn bị đáng chú ý bởi dầu mỏ từ lâu đóng vai trò quan trọng đối với nguồn thu ngân sách và khả năng bảo đảm ngoại tệ của Iran.
Quân đội Mỹ lần đầu áp đặt phong tỏa hải quân đối với các cảng phía Nam Iran vào ngày 13/4, nơi tập trung phần lớn hoạt động thương mại quốc tế của nước này. Một thỏa thuận đạt được vào tháng 6 đã tạm thời dỡ bỏ phong tỏa, cho phép một phần hoạt động vận chuyển dầu mỏ và hàng hóa qua eo biển Hormuz được nối lại.
Tuy nhiên, thỏa thuận đổ vỡ chỉ sau vài tuần. Từ ngày 14/7, Mỹ tái áp đặt phong tỏa trong bối cảnh Washington và Tehran tiếp tục tranh giành quyền kiểm soát tuyến hàng hải chiến lược này. Quân đội Mỹ tuyên bố đã buộc 147 tàu phải chuyển hướng, vô hiệu hóa 5 tàu và phá hủy 10 tàu chở dầu được cho là có liên quan đến mạng lưới của Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran (IRGC). Theo Bộ Tài chính Mỹ, lệnh phong tỏa khiến Iran không thể tiếp tục bốc dầu lên các tàu vận chuyển kể từ ngày 25/8.
Các số liệu từ công ty phân tích dữ liệu năng lượng Kpler cho thấy tác động của phong tỏa đối với ngành dầu khí Iran ngày càng rõ rệt. Trong báo cáo cuối tháng 10, Kpler ước tính sản lượng dầu của Iran đã giảm xuống dưới 2 triệu thùng/ngày, so với mức 3,45 triệu thùng/ngày trong tháng 1 và 3,59 triệu thùng/ngày trong tháng 2, trước khi cuộc chiến do Israel và Mỹ tiến hành nhằm vào Iran bùng phát ngày 28/2.
Lượng dầu thô và khí ngưng tụ của Iran trên các tàu ngoài khu vực phong tỏa cũng giảm từ 88,8 triệu thùng vào ngày 14/7 xuống mức 0 vào giữa tháng 10. Do khách hàng Trung Quốc thường thanh toán trong vòng một đến hai tháng sau khi nhận hàng, Kpler dự báo nguồn thu từ xuất khẩu dầu của Iran có thể cạn kiệt vào khoảng giữa tháng 12. Trong khi đó, khoảng 43 triệu thùng dầu vẫn bị mắc kẹt bên trong khu vực phong tỏa.
Ngoài đường biển, các biện pháp trừng phạt của Mỹ còn hạn chế hoạt động hàng không đến và đi từ Iran. Một lực lượng đặc nhiệm mới được Washington công bố cũng đặt mục tiêu ngăn chặn hoặc gây gián đoạn phần lớn các tuyến giao thương đường bộ giữa Iran và 7 quốc gia láng giềng.
Sức ép ngân sách và bài toán ổn định kinh tế
Ngay cả trước khi các biện pháp phong tỏa được tăng cường, nền kinh tế Iran đã phải đối mặt với lạm phát cao, đầu tư suy giảm, sức mua đi xuống cùng những bất ổn trong hệ thống ngân hàng và ngân sách. Việc mất nguồn thu dầu mỏ được dự báo sẽ khiến những khó khăn này trở nên nghiêm trọng hơn.
Trong những năm gần đây, chính phủ Iran ngày càng phụ thuộc vào nguồn thu thuế để bảo đảm chi tiêu. Tuy nhiên, dầu mỏ vẫn chiếm khoảng 1/3 nguồn tài chính dự kiến trong đề xuất ngân sách tài khóa 2026-2027.
Theo chuyên gia Saidian, nếu nguồn thu dầu mỏ giảm mạnh, chính phủ cần ưu tiên rà soát chi tiêu công, cắt giảm chi phí tại các cơ quan có chức năng chồng chéo, tạm dừng các dự án đầu tư công kém hiệu quả…
Tehran cũng có thể cải cách chính sách miễn thuế, tăng cường chống thất thu thuế, phát hành trái phiếu và bán một số tài sản nhà nước không thiết yếu. Tuy nhiên, việc cắt giảm đột ngột tiền lương, lương hưu hoặc ngân sách an sinh xã hội có thể khiến tình trạng nghèo đói trở nên nghiêm trọng hơn.
Chính phủ Iran cũng phát tín hiệu về khả năng tiếp tục giảm trợ cấp nhiên liệu và năng lượng. Đây là biện pháp có thể giúp giảm gánh nặng ngân sách nhưng đồng thời đẩy giá cả tăng lên, vì vậy dự kiến sẽ được triển khai từng bước nhằm hạn chế tác động đến lạm phát.
Ông Saidian cho rằng Iran cần đẩy mạnh xuất khẩu các mặt hàng ngoài dầu mỏ và tạo thuận lợi cho thương mại với các quốc gia láng giềng. Tuy nhiên, những nguồn thu này khó có thể thay thế dầu mỏ trong ngắn hạn, đặc biệt khi các hạn chế đối với hoạt động ngân hàng, bảo hiểm và vận tải vẫn còn hiệu lực.
Trong khi đó, người phát ngôn Chính phủ Iran Fatemeh Mohajerani hôm 10/11 cho biết ngân sách năm tới sẽ ưu tiên kiểm soát lạm phát thông qua tăng cường kỷ luật tài khóa, hỗ trợ các hộ gia đình và siết chặt giám sát hệ thống ngân hàng.
Chính phủ dự kiến tiếp tục triển khai chương trình phiếu mua thực phẩm điện tử nhằm hỗ trợ người dân tiếp cận hàng hóa thiết yếu. Tuy nhiên, giá cả tăng nhanh đang khiến việc duy trì giá trị thực tế của những khoản hỗ trợ này trở nên khó khăn.
Theo Trung tâm Thống kê Iran, tỷ lệ lạm phát so với cùng kỳ năm trước trong tháng theo lịch Iran kết thúc ngày 22/10 đã lên tới gần 89%.
Chuyên gia Saidian cho rằng dù áp dụng các biện pháp thắt chặt chi tiêu hay cải cách ngân sách, Iran cũng không thể hoàn toàn bù đắp việc mất khả năng tiếp cận ổn định với thương mại quốc tế, dòng vốn đầu tư và nguồn thu ngoại tệ. Do đó, giảm căng thẳng với bên ngoài vẫn là điều kiện quan trọng để nền kinh tế thoát khỏi tình trạng đình trệ đi kèm lạm phát kéo dài.
