Rác nhựa nhiều, nhà máy vẫn thiếu nguyên liệu
Những số liệu được Unilever Việt Nam dẫn từ báo cáo cuối năm 2025 tại sự kiện khởi động Hành trình Tuần hoàn Nhựa 2026 ở TP.HCM cho thấy khoảng cách đáng kể giữa lượng chất thải nhựa phát sinh và khả năng đưa vật liệu trở lại chuỗi sản xuất.
Với hàng triệu tấn rác nhựa phát sinh mỗi năm, nguồn nguyên liệu tiềm năng cho ngành tái chế là rất lớn. Tuy nhiên, phần đáng kể trong số đó chưa được thu hồi hiệu quả. Trong khi doanh nghiệp tái chế cần nguồn đầu vào ổn định, đạt yêu cầu về chất lượng và số lượng, vật liệu sau sử dụng lại bị phân tán trong rác sinh hoạt, thiếu hệ thống phân loại và thu gom phù hợp.
Điểm nghẽn nằm ở khâu trung gian của chuỗi tuần hoàn, từ phân loại riêng từng loại nhựa, thu gom, vận chuyển đến chuyển giao cho đúng đơn vị xử lý. Hạ tầng chưa đồng bộ, phương tiện thu gom còn hạn chế và thiếu cơ sở chuyên biệt cho từng loại vật liệu khiến quá trình luân chuyển gặp nhiều khó khăn. Thực tế, một số cơ sở tái chế sử dụng bao bì nhựa mềm để sản xuất tấm vật liệu xây dựng nhưng không có đủ nguyên liệu đầu vào, dù loại bao bì này xuất hiện thường xuyên trong sinh hoạt hằng ngày.
Theo phản ánh tại sự kiện, việc thu gom bao bì nhựa mềm gặp nhiều trở ngại, đặc biệt khi vật liệu có giá trị thu mua thấp và phân tán trong lượng rác sinh hoạt lớn. Khi túi nilon và các loại bao bì mềm được phân loại, tập hợp vào cùng nhóm, khả năng thu gom đủ khối lượng để chuyển đến cơ sở tái chế mới được cải thiện. Điều này cho thấy không phải mọi loại nhựa đều có khả năng được thu hồi theo cùng một cách. Nếu thiếu quy trình phân loại và tổ chức thu gom phù hợp, ngay cả vật liệu có thể tái chế cũng khó trở thành nguồn nguyên liệu thực tế.
Lực lượng thu gom giữ vai trò mắt xích quan trọng
Theo các chuyên gia, cần nhìn nhận đầy đủ vai trò của lực lượng thu gom trong chuỗi tuần hoàn nhựa. Hiện nay, hoạt động thu hồi vật liệu có sự tham gia đáng kể của lực lượng phi chính thức, thường được gọi là ve chai, đồng nát. Tuy nhiên, lực lượng này thường ưu tiên những vật liệu có giá trị thu mua cao như chai nhựa PET, giấy và một số loại phế liệu khác. Những vật liệu có giá trị thấp, khó vận chuyển hoặc cần phân loại riêng ít được thu nhận, dù vẫn có nhà máy sẵn sàng tiếp nhận để tái chế.
Trong khi đó, lực lượng thu gom chính thức như công ty công ích, công ty môi trường đô thị chưa tham gia đầy đủ vào hoạt động thu gom rác tái chế. Sự thiếu kết nối giữa các nhóm thu gom và cơ sở xử lý khiến việc phân loại tại hộ gia đình chưa đủ để bảo đảm vật liệu được đưa đến đúng nơi. Khi không có đơn vị tiếp nhận hoặc không thể tập hợp đủ khối lượng, rác nhựa có khả năng tái chế vẫn có thể bị loại khỏi chuỗi thu hồi.
Vì vậy, để nâng tỷ lệ tái chế, cần xây dựng cơ chế hỗ trợ cả lực lượng thu gom chính thức lẫn phi chính thức, đồng thời tạo điều kiện để các bên phối hợp thường xuyên. Người thu gom cần có đầu ra ổn định, phương tiện phù hợp và cơ chế khuyến khích thu hồi những loại vật liệu hiện ít được quan tâm.
Liên quan đến trách nhiệm mở rộng của nhà sản xuất (EPR), ý kiến tại sự kiện cho rằng nguồn lực hỗ trợ cần tiếp cận cả khâu thu gom, thay vì chỉ tập trung vào các nhà máy tái chế. Khi mắt xích đầu vào được củng cố, doanh nghiệp mới có thể tiếp cận nguồn nguyên liệu ổn định hơn.
Cần hạ tầng số để kết nối dòng vật liệu
Bên cạnh hạ tầng vật lý, việc phát triển hạ tầng số được xem là giải pháp hỗ trợ tổ chức chuỗi tuần hoàn nhựa. Trong khi đầu tư phương tiện thu gom, trạm trung chuyển và nhà máy cần thời gian dài, các công cụ dữ liệu có thể được triển khai sớm để cải thiện khả năng kết nối giữa các bên.
Hệ thống dữ liệu cần phản ánh loại chất thải được thu gom, khối lượng, đơn vị vận chuyển, điểm tiếp nhận và nơi vật liệu được xử lý. Qua đó, nhà sản xuất có thể theo dõi bao bì sau sử dụng; nhà tái chế chủ động xác định nguồn cung; còn người dân có thêm thông tin về kết quả phân loại rác của mình.
Để dữ liệu đáng tin cậy, cần sự tham gia đồng bộ của nhà tái chế, đơn vị vận chuyển, người thu gom và các bên liên quan. Đây cũng là cơ sở giúp cơ quan quản lý nhận diện khu vực còn thiếu năng lực thu gom, những loại vật liệu chưa có đầu ra và nhu cầu đầu tư hạ tầng.
Ông Vũ Đình Nam, Phó Cục trưởng Cục Môi trường (Bộ Nông nghiệp và Môi trường), nhấn mạnh chính sách cần được đưa vào thực tiễn thông qua các mô hình, công nghệ và giải pháp có khả năng triển khai, nhân rộng. “Không một chủ thể nào có thể thực hiện một cách riêng lẻ”, ông Nam nói.
Thực tế, nâng cao tỷ lệ tái chế không thể chỉ trông chờ vào ý thức phân loại của người dân hay năng lực công nghệ của doanh nghiệp. Quá trình này cần một chuỗi vận hành thống nhất, trong đó vật liệu được phân loại đúng, thu gom đủ lượng, vận chuyển thuận tiện và có cơ sở tiếp nhận phù hợp.
Với lượng chất thải nhựa phát sinh lớn mỗi năm, việc tháo gỡ những điểm nghẽn trong thu gom và kết nối nguồn nguyên liệu có ý nghĩa thiết thực đối với ngành tái chế trong nước. Khi các mắt xích được kết nối hiệu quả, lượng nhựa đang bị bỏ phí mới có cơ hội trở thành nguồn nguyên liệu ổn định, góp phần thúc đẩy kinh tế tuần hoàn và giảm áp lực chất thải lên môi trường.
