Giảm tải phải bắt đầu từ năng lực tiếp nhận của học sinh
Dù chương trình giáo dục phổ thông đã chuyển sang định hướng phát triển phẩm chất và năng lực, áp lực học tập vẫn là vấn đề được nhiều phụ huynh, học sinh quan tâm. Không ít học sinh dành nhiều thời gian làm bài tập, học thêm, tham gia các kỳ kiểm tra, trong khi thời gian nghỉ ngơi, vận động và phát triển kỹ năng khác còn hạn chế.
PGS.TS Trần Thành Nam, Hiệu trưởng Trường Đại học Giáo dục, Đại học Quốc gia Hà Nội, cho rằng, việc giảm tải cần được xem xét trong bối cảnh xã hội dư thừa thông tin, đặc biệt dưới tác động của trí tuệ nhân tạo (AI) và công nghệ số.
Theo ông, khi xây dựng chương trình theo từng môn học, các chuyên gia thường xuất phát từ yêu cầu của lĩnh vực chuyên môn mình phụ trách, nhưng việc đối chiếu giữa các môn chưa phải lúc nào cũng đầy đủ. Điều này có thể dẫn đến trùng lặp kiến thức, nội dung nặng về lý thuyết hoặc những phần không còn thực sự cần thiết.
Việc rà soát cũng cần tính đến khả năng chú ý, ghi nhớ và tư duy sâu của học sinh trong môi trường số. PGS.TS Trần Thành Nam dẫn ví dụ về sự khác biệt trong khả năng duy trì sự chú ý của học sinh giữa các thế hệ và cho rằng vấn đề này cần được nghiên cứu để có cơ sở tổ chức bài học phù hợp, thay vì mặc nhiên áp dụng cách dạy học cũ.
Một môn học có thể vừa sức nếu xét riêng lẻ, nhưng khi cộng dồn yêu cầu của tất cả các môn, bài tập về nhà và lịch học thêm, học sinh vẫn có thể quá tải. Vì vậy, cần xem xét tổng thể thời gian học ở trường, đi lại, học thêm và sử dụng thiết bị công nghệ, đồng thời bảo đảm thời gian ngủ, vận động, giao tiếp và sinh hoạt gia đình.
Theo ông Nam, giảm tải còn nhằm giúp học sinh nắm chắc kiến thức nền tảng thay vì chạy theo số lượng. Các em cần được rèn luyện khả năng đọc hiểu, tập trung, diễn đạt, tóm tắt thông tin, tư duy suy luận và giải quyết vấn đề.
Ông nhấn mạnh: “Điều quan trọng nhất là rà soát để xác định những nội dung nào có thể giảm tải, những việc nào có thể sử dụng AI hỗ trợ hoặc thay thế. Tuy nhiên, công nghệ không thể thay thế mục tiêu cốt lõi của giáo dục. Học sinh vẫn cần hiểu kiến thức, biết vận dụng và tự hoàn thành nhiệm vụ, thay vì phụ thuộc vào công nghệ”.
Điều chỉnh yêu cầu đầu ra, tinh giản kiến thức hàn lâm
Thứ trưởng Bộ Giáo dục và Đào tạo Phạm Ngọc Thưởng cho rằng, giảm tải phải bắt đầu từ cả nội dung chương trình và yêu cầu cần đạt. Cùng một nội dung, nếu đặt ra yêu cầu quá cao, không phù hợp với lứa tuổi và cấp học thì vẫn có thể tạo gánh nặng cho học sinh.
Thứ trưởng lưu ý: “Giảm tải không có nghĩa là cắt bớt đi giờ dạy, giảm giờ dạy hay là giảm môn học. Điều quan trọng là xác định chính xác nội dung nào quá nặng, yêu cầu nào chưa phù hợp để điều chỉnh”.
Ông lấy ví dụ về các mức độ nhận thức, từ ghi nhớ, hiểu, vận dụng đến phân tích, đánh giá và sáng tạo. Với cùng 1 bài thơ, học sinh lớp 4 có thể chỉ cần ghi nhớ, học thuộc; lên lớp 8, các em có thể được yêu cầu phân tích, đánh giá. Yêu cầu đầu ra cần phù hợp với lứa tuổi, không nên đặt ra mức độ quá cao cho học sinh nhỏ tuổi.
Thứ trưởng cũng đề cập áp lực điểm số. Dù chương trình quy định yêu cầu cần đạt ở mức phù hợp, thực tế vẫn tồn tại tâm lý muốn học sinh đạt điểm 9-10. Giáo viên cần ghi nhận mức độ hoàn thành nhiệm vụ, khuyến khích sự tiến bộ và tự tin của từng em, thay vì coi tất cả phải đạt cùng một mức điểm.
“Một định hướng khác là giảm tính hàn lâm nhưng vẫn giữ vững tính khoa học. Giảm tính hàn lâm không có nghĩa là giảm đi cái chất lượng của chương trình”, ông Thưởng nhấn mạnh.
Theo đó, cần xem xét lược bỏ những nội dung nặng về lý thuyết, ít khả năng vận dụng vào đời sống hoặc định hướng nghề nghiệp. Chương trình nên tập trung vào các nguyên lý, kiến thức cốt lõi, tạo nền tảng để học sinh tiếp tục học tập ở những bậc cao hơn.
Việc rà soát phải được thực hiện toàn diện, khách quan, làm rõ nội dung nào cần cắt giảm, nội dung nào cần bổ sung, bài học nào cần cập nhật, phần nào nên chuyển từ dạy lý thuyết sang tổ chức hoạt động giáo dục; môn học nào là bắt buộc, môn nào là lựa chọn. Quá trình này cần tiến hành theo từng lớp, từng cấp học, bảo đảm tính liên thông giữa tiểu học, trung học cơ sở và trung học phổ thông.
Thứ trưởng nhấn mạnh nguyên tắc giảm tải thực chất, không cộng thêm khối lượng kiến thức và thời lượng học tập. Những nội dung mới cần thiết sẽ được cập nhật chủ yếu thông qua tinh giản, tích hợp, tái cấu trúc yêu cầu cần đạt và đổi mới phương thức dạy học. Chương trình cần tăng thực hành, trải nghiệm, vận dụng và học tập theo dự án, gắn lý thuyết với thực tiễn thay vì chỉ bổ sung kiến thức hoặc tăng giờ học.
Các chuyên gia cũng được giao nghiên cứu việc điều chỉnh số tiết ở từng cấp học, thậm chí từng môn học, để xác định phần nào có thể giảm thời lượng dạy lý thuyết và tăng hoạt động giáo dục. Về lộ trình, chương trình sẽ được điều chỉnh trước, sau đó mới sửa sách giáo khoa. Việc chỉnh sửa cần kế thừa ưu điểm của bộ sách hiện hành, tránh làm lại từ đầu hoặc gây xáo trộn lớn trong dạy học. Đồng thời, chương trình vẫn phải cập nhật những yêu cầu mới về khoa học, công nghệ, AI, năng lực số, STEM, STEAM, ngoại ngữ, hướng nghiệp và giáo dục thể chất theo hướng phù hợp với từng cấp học, không bổ sung đồng loạt khiến chương trình nặng thêm.
Rà soát đồng bộ chương trình, phương pháp dạy học và đánh giá
PGS. TS. Trần Thành Nam cho rằng, việc giảm tải cần bắt đầu từ nghiên cứu năng lực nhận thức và tải nhận thức của học sinh ở từng giai đoạn phát triển. Chương trình cần được rà soát thống nhất để phát hiện những chuẩn đầu ra, kiến thức trùng lặp, nội dung quá hàn lâm hoặc tri thức có nguy cơ sớm lỗi thời.
Theo ông, nếu chỉ xem xét riêng từng môn học, những yêu cầu có vẻ hợp lý vẫn có thể tạo thành khối lượng quá lớn khi cộng dồn. Vì vậy, cần xác định đâu là kiến thức cốt lõi phải giữ lại, đâu là phần bổ trợ có thể tinh giản, đồng thời bảo đảm sự cân bằng giữa học tập, vui chơi, vận động thể chất và thời gian sử dụng màn hình.
Việc điều chỉnh cũng không thể chỉ dừng ở nội dung chương trình mà cần gắn với phương pháp giảng dạy, học liệu và kiểm tra, đánh giá. Ngôn ngữ trong sách giáo khoa cần rõ ràng, dễ hiểu; câu hỏi kiểm tra phải tập trung vào năng lực cần đánh giá, tránh cách diễn đạt rườm rà khiến học sinh mất thêm thời gian xử lý thông tin. Những hoạt động trải nghiệm đòi hỏi nhiều vật liệu, thiết bị hoặc kinh phí lớn cũng cần được xem xét về tính khả thi, tránh tạo thêm gánh nặng cho gia đình.
Ông Nam nhấn mạnh vai trò của gia đình và nhà trường trong việc nhận diện áp lực học tập: “Nếu học sinh phản ánh rằng khối lượng bài tập quá nhiều, khiến các em căng thẳng hoặc không có đủ thời gian ngủ để hoàn thành bài tập, thì học sinh và phụ huynh cần có trách nhiệm chia sẻ thông tin này”.
Những phản ánh đó cần được xem là căn cứ để giáo viên đánh giá lại yêu cầu trên lớp, bài tập về nhà và kế hoạch giảng dạy. Bên cạnh đó, việc giảm tải cần tính đến sự khác biệt về điều kiện học tập giữa các địa phương. Học sinh ở vùng khó khăn, những em sử dụng tiếng dân tộc trong sinh hoạt hàng ngày hoặc có điều kiện tiếp cận học liệu hạn chế có thể cần phương thức hỗ trợ riêng. Ngay cả ở những nơi có điều kiện kinh tế thuận lợi, lịch học dày đặc cũng có thể khiến học sinh chịu áp lực về cảm xúc và sức khỏe tinh thần.
Giảm tải chương trình phổ thông vì thế không phải là làm cho học sinh học ít đi bằng mọi giá, mà là sử dụng thời gian học tập hiệu quả hơn. Việc tinh giản cần giúp các em nắm chắc kiến thức nền tảng, biết vận dụng vào thực tế, phát triển tư duy độc lập và có đủ thời gian nghỉ ngơi, vận động. Sau điều chỉnh, chương trình cần tiếp tục được theo dõi, đánh giá để xác định những thay đổi có thực sự giúp học sinh giảm áp lực mà vẫn bảo đảm chất lượng giáo dục hay không.
