Điệp khúc “cứ mưa là ngập” không chỉ gây thiệt hại về tài sản mà còn làm tê liệt giao thông, đảo lộn cuộc sống sinh hoạt của người dân.
Trước thực trạng biến đổi khí hậu với những trận mưa cực đoan ngày càng dày đặc, Hà Nội đang đứng trước một bước ngoặt về tư duy quản lý nước: Từ việc tìm mọi cách đẩy nước đi thật nhanh sang việc giữ nước và thấm nước tại chỗ qua mô hình "thành phố bọt biển". Vậy mô hình này sẽ được áp dụng như thế nào và đâu là lời giải cho bài toán ngập lụt kinh niên?
Bê tông hóa khiến Hà Nội ngập nhanh hơn?
Chiều 31/7 vừa qua, một trận mưa dông với cường độ cực lớn đã đổ xuống khu vực phía Đông Hà Nội. Chỉ trong thời gian ngắn, lượng mưa ghi nhận tại nhiều nơi đã vượt ngưỡng 100mm, khiến hệ thống thoát nước vốn đã cũ kỹ nhanh chóng rơi vào tình trạng quá tải.
Tại nút giao Cổ Linh, nước dâng cao quá nửa bánh xe, khiến nhiều phương tiện chết máy, người dân phải dắt bộ bất lực giữa dòng nước. Ông Nguyễn Văn Hùng chia sẻ trong mệt mỏi: “Chỉ mới mưa khoảng 10 phút mà tình trạng đường xá đã ngập sâu quá. Bây giờ cố đi thì xe chết máy, tôi đang phải đứng chờ đội cứu hộ đến giúp đỡ”.
Tình trạng này không chỉ diễn ra ở khu vực Long Biên. Các "điểm đen" như Nguyễn Gia Bồng, Thái Hà, hay dốc La Pho cũng ghi nhận mức ngập sâu từ 20-40mm do lượng mưa vượt quá khả năng tiêu thoát của hệ thống hiện tại, vốn chỉ chịu tải được lượng mưa từ 30-60mm trong 30 phút.
Thực tế, Hà Nội đang mất dần khả năng tự thấm hút nước. Trong vòng hơn 30 năm qua, đã có tới 21 hồ bị xóa sổ, hơn 150 ha diện tích nước mặt biến mất do quá trình bê tông hóa và san lấp trái phép. Khi bề mặt đất bị phủ kín bởi bê tông, nước mưa không còn chỗ thấm xuống mà đổ dồn hết vào hệ thống cống, gây ra tình trạng ngập lụt tức thời.
Đổi cách chống ngập: Hút, giữ và điều tiết nước
Trước thách thức này, Quy hoạch Thủ đô tầm nhìn 100 năm đã xác định hướng đi mới là từng bước áp dụng mô hình "thành phố bọt biển". Đây là mô hình đô thị được thiết kế để có thể hút nước, giữ nước và nhả nước một cách có kiểm soát, thay vì chỉ dựa vào các đường ống thoát nước đơn thuần.
Kiến trúc sư Phạm Thanh Tùng, Chánh Văn phòng Hội Kiến trúc sư Việt Nam nhận định: “Thành phố bọt biển là một đô thị mà phải thích ứng được với biến đổi khí hậu. Công nghệ chỉ đóng vai trò giúp chúng ta định lượng được tác động để có biện pháp phòng ngừa. Hà Nội phải bắt đầu triển khai ngay từ các khu đô thị mới, đặc biệt là 5 khu đô thị đa mục tiêu ở Thư Lâm. Cụ thể, vỉa hè Hà Nội phải sử dụng ngay gạch bê tông xốp để nó ngấm nước và giải pháp này đã thể hiện rất rõ sự thành công trong quy hoạch trục cảnh quan sông Hồng”.
Để hiện thực hóa chủ trương này, Hà Nội không chỉ dừng lại ở các dự án trên giấy. Thành phố đang triển khai quyết liệt các dự án chống ngập khẩn cấp với sự kết hợp giữa các trạm bơm hiện đại và các không gian chứa nước tự nhiên.
Ông Đỗ Văn Vị, Phó Trưởng phòng quản lý hạ tầng thoát nước - Trung tâm Quản lý hạ tầng kỹ thuật Hà Nội cho biết: “Thành phố đang tập trung triển khai một loạt các công trình và dự án chống ngập để xử lý việc tiêu thoát nước trong mùa mưa năm 2026. Chúng tôi tập trung vào 4 nhóm giải pháp chính: Một là cải tạo nâng công suất các trạm bơm; hai là xây dựng các bể điều hòa và bể điều tiết ngầm; ba là cải tạo kênh mương sông chính; bốn là xử lý các điểm ngập cục bộ theo từng khu vực dân cư và theo từng tuyến đường”.
Minh chứng cho giải pháp này là việc xây dựng các bể điều tiết ngầm dưới lòng đô thị. Điển hình là bể ngầm tại chợ Hàng Da, dung tích 2.500 m³, đặt sâu 6,5m dưới mặt đường. Khi mưa lớn, nước được thu gom vào bể để giảm tải cho hệ thống cống rồi tiêu thoát dần khi mưa ngớt.
Cùng với đó, 10 dự án khẩn cấp giai đoạn I như hồ điều hòa Phú Đô hay kênh Thụy Phương đã phát huy hiệu quả, giúp nhiều khu vực như Mỹ Đình, Resco rút nước nhanh chỉ sau khoảng 30 phút.
Tuy nhiên, việc áp dụng mô hình "thành phố bọt biển" tại Hà Nội vẫn đối mặt nhiều thách thức. Theo Giáo sư Lê Văn Nghị, Giám đốc Phòng Thí nghiệm trọng điểm Quốc gia về động lực học sông biển (Viện Khoa học Thủy lợi Việt Nam), mô hình này phù hợp với đô thị mới, được quy hoạch đồng bộ ngay từ đầu, trong khi Hà Nội là đô thị cũ với mật độ xây dựng dày đặc và nền địa chất có khả năng thấm nước thấp. Vì vậy, trong khi chờ mô hình này được triển khai đầy đủ, Hà Nội cần tận dụng tối đa các giải pháp hạ tầng hiện có.
“Chúng ta cần sử dụng sông Nhuệ, sông Đáy với vai trò là một trục tiêu đô thị, vì vậy chúng ta cần ứng xử với nó như một hồ điều hòa, làm sao để mặt cắt càng rộng càng tốt. Cũng cần phải xét đến vấn đề sông Tô Lịch với chiều dài hơn 40km trong TP Hà nội, hãy biến nó thành một hồ chứa khổng lồ, nó sẽ tạo hạ thấp mực nước ở các điểm tiếp nhận nước. Như vậy cũng sẽ đẩy nhanh quá trình tiêu thoát, khi đó nó sẽ đẩy nước về các trạm bơm tốt hơn và phát huy công suất của trạm bơm thì đó cũng là một điều cần làm trước mắt", ông Lê Văn Nghị cho hay.
GS Lê Văn Nghị cũng cho rằng, Hà Nội cần hạ thấp cao độ các thảm thực vật quanh hồ, trong các công viên như Thống Nhất, Thủ Lệ để chúng trở thành nơi dự trữ nước tạm thời khi có mưa lớn vượt thiết kế.
Hành trình biến Hà Nội thành một "miếng bọt biển" khổng lồ là một chiến lược lâu dài, đòi hỏi sự kiên trì và nguồn lực khổng lồ. Nhưng trước những trận mưa cực đoan như chiều 31/7 vừa qua, rõ ràng Hà Nội không thể tiếp tục chỉ dựa vào những đường ống cống ngày càng chật hẹp.
Một đô thị bền vững không được đo bằng tốc độ đẩy nước đi, mà bằng khả năng nhường không gian cho nước và sống hài hòa với thiên nhiên.
