Tại Phiên họp tháng 9/2026 của Thường trực Ban Chỉ đạo Trung ương về hoàn thiện thể chế và thực thi pháp luật, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm nhấn mạnh yêu cầu pháp luật phải trở thành lợi thế cạnh tranh quốc gia, phục vụ phát triển nhanh, bền vững. Pháp luật phải đủ ổn định để người dân, doanh nghiệp yên tâm đầu tư, dự liệu được quyền và nghĩa vụ, nhưng đồng thời phải đủ linh hoạt để thích ứng với yêu cầu phát triển, hội nhập, tiến bộ khoa học - công nghệ và những mô hình kinh doanh mới.
Đây không chỉ là câu chuyện sửa một đạo luật hay tháo gỡ một quy định cụ thể. Sâu xa hơn, đó là yêu cầu tiếp tục đổi mới tư duy về xây dựng và thực thi pháp luật. Một hệ thống pháp luật có chất lượng trước hết phải tạo ra một môi trường mà ở đó người dân và doanh nghiệp có thể biết mình được làm gì, phải thực hiện nghĩa vụ gì và có thể dự liệu những rủi ro pháp lý ra sao.
Vì vậy, sự ổn định của pháp luật có ý nghĩa đặc biệt quan trọng. Một chính sách thiếu ổn định, một quy định thường xuyên thay đổi hoặc cách áp dụng không thống nhất đều có thể làm gia tăng chi phí, kéo dài thời gian và làm giảm khả năng dự liệu của người dân, doanh nghiệp.
Thực tiễn phát triển luôn xuất hiện những vấn đề mới. Kinh tế số, trí tuệ nhân tạo, các mô hình kinh doanh mới, yêu cầu chuyển đổi xanh, hội nhập quốc tế... đặt ra những quan hệ mà pháp luật hiện hành có thể chưa theo kịp. Bởi vậy, pháp luật vừa phải có tính ổn định, vừa phải có khả năng thích ứng.
Đây chính là điểm quan trọng của đổi mới tư duy xây dựng pháp luật: không chạy theo thực tiễn một cách bị động, nhưng cũng không để những quy định cũ trở thành rào cản đối với cái mới.
Một thông điệp đáng chú ý tại phiên họp là kết quả xây dựng và thực thi pháp luật phải được đo bằng những kết quả cụ thể: điểm nghẽn được tháo gỡ, chi phí tuân thủ giảm, nguồn lực được khơi thông, quyền và lợi ích hợp pháp của người dân, doanh nghiệp được bảo đảm, niềm tin và năng lực cạnh tranh quốc gia được nâng cao.
Bởi vậy, việc tổng rà soát hệ thống văn bản quy phạm pháp luật hiện nay cần được nhìn như một quá trình đổi mới thể chế thực chất. Những bất cập đã rõ, đủ cơ sở thì phải chủ động xử lý, không chờ đến khi hoàn thành toàn bộ quá trình rà soát. Kết quả rà soát phải gắn với hoàn thiện cấu trúc hệ thống pháp luật và khơi thông nguồn lực phát triển.
Nếu xây dựng pháp luật là khâu đầu tiên thì thực thi pháp luật là nơi kiểm chứng chất lượng của chính sách. Thực tế cho thấy, một chính sách dù đúng nhưng nếu chậm được triển khai, thiếu nguồn lực, thiếu người chịu trách nhiệm hoặc phải chờ quá lâu để có văn bản hướng dẫn thì hiệu quả vẫn bị hạn chế.
Do đó, yêu cầu tổ chức thi hành phải trở thành trách nhiệm xuyên suốt, bắt đầu ngay từ khi xây dựng chính sách cho đến đánh giá kết quả sau khi ban hành. Mỗi chính sách phải xác định rõ người thực hiện, nguồn lực, điều kiện và kết quả cần đạt được.
Đặc biệt, cần khắc phục tình trạng chậm, nợ văn bản quy định chi tiết; không được dùng văn bản hành chính để đặt thêm những điều kiện, nghĩa vụ ngoài quy định của pháp luật. Trách nhiệm thực thi vì thế trước hết là trách nhiệm của cơ quan quản lý ngành, lĩnh vực, địa bàn và người đứng đầu.
Để người dân thấy pháp luật là chỗ dựa
Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm nhấn mạnh yêu cầu phải giúp người dân hiểu và sử dụng pháp luật để bảo vệ mình; tăng cường hỗ trợ người yếu thế, doanh nghiệp nhỏ và vừa; phát huy giám sát, phản biện và đánh giá độc lập. Đáng chú ý, người đứng đầu các cơ quan công quyền phải gương mẫu trong tuân thủ pháp luật, chấn chỉnh nhũng nhiễu, tùy tiện, né tránh; bảo vệ người làm đúng và xử lý công bằng những vi phạm.
Khi người dân hiểu pháp luật, tin rằng pháp luật bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của mình, pháp luật sẽ trở thành chỗ dựa để họ yên tâm làm ăn, sáng tạo, đầu tư và đóng góp. Ngược lại, nếu pháp luật bị nhìn nhận như những rào cản, nếu người làm đúng vẫn lo ngại rủi ro từ cách hiểu và áp dụng tùy tiện thì mục tiêu xây dựng một môi trường pháp lý ổn định, minh bạch khó có thể đạt được.
Có thể nói, những yêu cầu đặt ra tại phiên họp tiếp tục cho thấy quá trình đổi mới tư duy về xây dựng và hoàn thiện pháp luật ở Việt Nam đang được đặt trong một tầm nhìn dài hạn hơn. Đó không còn đơn thuần là câu chuyện “có luật để quản lý”, mà là làm luật để kiến tạo phát triển; thực thi luật để khơi thông nguồn lực; hoàn thiện luật để củng cố niềm tin.
Ba đột phá được xác định gồm đổi mới tư duy pháp luật để kiến tạo phát triển; nâng cao năng lực thực thi ngay từ khi thiết kế chính sách; xây dựng đội ngũ nhân lực pháp luật có bản lĩnh, chuyên môn, am hiểu công nghệ và hội nhập. Mục tiêu đến năm 2045 là hướng tới hệ thống pháp luật hiện đại, vận hành trên nền tảng dữ liệu số, trí tuệ nhân tạo, cùng nền tư pháp dân chủ, liêm chính, chuyên nghiệp.
Hoàn thiện thể chế vì thế không chỉ là ban hành thêm những quy định mới. Quan trọng hơn là làm cho pháp luật ổn định hơn nhưng không cứng nhắc; chặt chẽ nhưng không tạo rào cản; nghiêm minh nhưng bảo vệ người làm đúng; hiện đại nhưng phải đi vào cuộc sống.
Khi đó, pháp luật không chỉ là khuôn khổ quản lý xã hội mà thực sự trở thành nguồn lực, lợi thế cạnh tranh và động lực để đất nước phát triển nhanh, bền vững.
