Đào Thị Thanh Thủy, sinh viên Trường Đại học Thương mại cho biết nửa năm trở lại đây, “người bạn” thân thiết nhất với Thủy chính là ChatGPT. Lúc đầu Thủy sử dụng ChatGPT cũng chỉ là công cụ hỗ trợ học tập, tìm kiếm thông tin.
Có lần mâu thuẫn với bạn trai, thay vì gọi điện cho bạn để tâm sự, mình mở ChatGPT và bắt đầu gõ những điều đang khiến mình khó chịu. Thủy khá ngạc nhiên khi ChatGPT không chỉ phản hồi ngay mà còn giúp mình nhìn lại câu chuyện từ nhiều góc độ, chỉ ra điều khiến mình tổn thương và gợi ý cách nói chuyện với bạn trai.
Từ đó, gần như chuyện gì xảy ra trong cuộc sống Thủy cũng có thể kể với ChatGPT. Bị điểm thấp, trượt môn, đến chuyện tình cảm trục trặc hay những ngột ngạt, vướng mắc trong cuộc sống, Thủy đều tìm đến chatbot.
Hiện giờ Thủy tâm sự với ChatGPT đều đặn mỗi ngày. Điều khiến cô cảm thấy dễ mở lòng là AI luôn phản hồi, không tỏ ra mệt mỏi hay khó chịu trước những câu chuyện lặp đi lặp lại. Với một người đang buồn, cảm giác có một nơi sẵn sàng tiếp nhận câu chuyện bất cứ lúc nào có thể tạo ra sự nhẹ nhõm nhất định.
Phạm Thùy Anh, 35 tuổi, tìm đến chatbot vào những ngày cảm thấy gần như không còn chỗ để giãi bày. Công việc liên tục phát sinh, áp lực hoàn thành chỉ tiêu, về nhà lại xoay xở chuyện con cái khiến Thùy Anh nhiều lúc mệt mỏi nhưng không biết kể với ai.
Thùy Anh nhắn cho Gemini về cảm giác thất vọng, mất phương hướng và sự mệt mỏi kéo dài trong công việc, gia đình. Thay vì chỉ động viên chung chung, Gemini hỏi lại những nguyên nhân khiến cô chán nản, sau đó lên giúp cô kế hoạch sắp xếp lại công việc và thời gian trong ngày. “Lúc đó tôi có cảm giác thực sự có người đang nghe mình nói”, Thùy Anh chia sẻ.
Từ những cuộc trò chuyện như vậy, ChatGPT dần trở thành một nơi Thùy Anh tìm đến mỗi khi quá tải. Không phải lúc nào cô cũng cần một lời giải hay một lời khuyên; đôi khi điều cô cần chỉ là có một nơi để kể hết những chuyện đang chất đầy trong đầu.
Vì sao AI được chọn làm bạn tâm giao?
Theo bác sĩ chuyên khoa tâm thần Nguyễn Mạnh Hùng (Phòng khám tâm thần Yên Hòa), điểm khiến ChatGPT, Gemini và các chatbot AI được nhiều người chọn để “tâm sự” bởi trước hết ở cảm giác luôn có một người sẵn sàng lắng nghe.
Người dùng không phải chờ bạn bè rảnh, cũng không phải cân nhắc liệu câu chuyện của mình có khiến người khác mệt mỏi hay phiền lòng, chỉ cần mở ứng dụng và bắt đầu gõ, cuộc trò chuyện lập tức diễn ra.
Với những người đang chịu áp lực công việc, chuyện tình cảm hay gia đình, sự thuận tiện này càng dễ tạo cảm giác an toàn. Họ có thể kể từ những chuyện rất nhỏ trong ngày đến những suy nghĩ khó nói thành lời, thậm chí thừa nhận những cảm xúc mà họ ngại để người thân biết. AI không thể hiện sự khó chịu, không ngắt lời và cũng không mang câu chuyện ấy sang một mối quan hệ khác. Chính cảm giác “không bị phán xét” khiến nhiều người dễ mở lòng hơn.
Một yếu tố khác là AI có khả năng phản hồi theo đúng điều người dùng đang nói. Khi một người kể rằng họ thất vọng vì công việc, buồn vì một mối quan hệ hay kiệt sức vì chăm sóc con cái, chatbot có thể đặt câu hỏi, tóm tắt vấn đề, gọi tên cảm xúc và đưa ra một số hướng giải quyết. Với người đang rối bời, việc có một cuộc trò chuyện giúp họ sắp xếp lại suy nghĩ đôi khi đã mang đến cảm giác được thấu hiểu.
Ở đó còn có một sự chủ động mà các mối quan hệ ngoài đời không phải lúc nào cũng có. Người dùng có thể dừng cuộc trò chuyện bất cứ lúc nào, quay lại sau vài phút hoặc vài giờ, đổi chủ đề, yêu cầu AI nói ngắn gọn hay phân tích sâu hơn. Họ kiểm soát gần như toàn bộ cuộc trò chuyện mà không phải đối diện với những phản ứng khó đoán của một người thật.
Không thể thay thế kết nối ngoài đời
Bác sĩ Hùng cũng phân tích, người dùng có thể cảm thấy bớt cô đơn sau mỗi cuộc trò chuyện, nhưng nguyên nhân khiến họ cô đơn chưa chắc được giải quyết.
Chatbot có thể giúp một người gọi tên cảm xúc, nhìn lại một mâu thuẫn hoặc sắp xếp những suy nghĩ đang rối bời. Tuy nhiên, sự tương tác ấy vẫn khác căn bản một mối quan hệ thật, nơi con người phải lắng nghe lẫn nhau, chấp nhận khác biệt, xử lý xung đột và cùng nhau tạo ra sự gắn kết.
Bác sĩ Hùng cho rằng đáng lưu ý không phải là việc một người sử dụng AI để tâm sự, mà là khi chatbot dần trở thành lựa chọn duy nhất mỗi khi họ gặp vấn đề. Dành quá nhiều thời gian trò chuyện với AI, cảm thấy bứt rứt khi không thể truy cập, giảm giao tiếp với gia đình và bạn bè hoặc tin rằng “chỉ AI mới hiểu mình” có thể là những dấu hiệu cho thấy người dùng đang phụ thuộc quá mức.
Khi đó, AI không còn đơn thuần là công cụ hỗ trợ cảm xúc mà có nguy cơ trở thành cách để người dùng né tránh những mối quan hệ ngoài đời vốn đòi hỏi nhiều nỗ lực hơn.
Sự phụ thuộc này đặc biệt đáng quan tâm ở những người vốn đang thiếu kết nối xã hội hoặc gặp vấn đề về sức khỏe tâm thần. Một chatbot luôn phản hồi có thể khiến họ trì hoãn việc tìm đến người thân, bạn bè hoặc chuyên gia, trong khi những vấn đề phía sau vẫn tồn tại. Người đã quen với việc kể mọi chuyện cho AI cũng có thể ngày càng ít thực hành những kỹ năng cần thiết trong các mối quan hệ thật như bày tỏ nhu cầu, chịu đựng bất đồng hay tìm cách giải quyết xung đột.
Do đó, cần đặt ra giới hạn để chatbot không trở thành nơi duy nhất gửi gắm cảm xúc, vẫn cần duy trì những kết nối ngoài đời, chủ động chia sẻ với người thân, bạn bè và tìm đến chuyên gia khi vấn đề vượt quá khả năng tự giải quyết. Đặc biệt, với người có dấu hiệu trầm cảm, lo âu kéo dài, mất ngủ, suy giảm khả năng học tập và làm việc hoặc xuất hiện ý nghĩ tự làm hại bản thân, cần đi khám chuyên khoa để được đánh giá sớm và điều trị.
