Tuyến vận tải thay thế eo biển Hormuz
Các cuộc tấn công mới nhất của Iran nhằm vào tàu vận tải thương mại diễn ra đúng thời điểm Mỹ và Oman bắt đầu điều hướng tàu thuyền qua một hành lang hàng hải mới dọc bờ biển Oman. Tuyến đường này được thiết kế để đưa lưu lượng vận tải tránh xa khu vực nằm trong tầm kiểm soát trực tiếp của Iran, qua đó giảm sự phụ thuộc vào eo biển Hormuz.
Nhiều cựu chỉ huy quân đội Mỹ và các chuyên gia khu vực nhận định đây không phải là sự trùng hợp ngẫu nhiên. Theo họ, Tehran đang tìm cách bảo vệ một trong những lợi thế chiến lược quan trọng nhất của nước này, trong bối cảnh các tuyến vận tải và hạ tầng năng lượng mới đang từng bước làm suy giảm ảnh hưởng của Iran đối với eo biển Hormuz.
"Tuyến hàng hải phía nam tạo ra một lộ trình mà Iran không thể kiểm soát hay áp đặt các điều kiện của họ. Đó là lý do họ cảm thấy cần phải tấn công", cựu đô đốc Hải quân Mỹ Mark Montgomery nhận định.
Trong nhiều thập kỷ, khả năng kiểm soát eo biển Hormuz đã giúp Iran duy trì ảnh hưởng chiến lược vượt ra ngoài phạm vi lãnh thổ. Tuy nhiên, lợi thế này đang bị thách thức khi các quốc gia vùng Vịnh đầu tư vào hệ thống đường ống dẫn dầu tránh Hormuz, đồng thời Mỹ và Oman mở rộng khai thác hành lang vận tải mới.
Theo công ty phân tích hàng hải Windward, gần một nửa lưu lượng tàu thương mại đi vào eo biển Hormuz hiện đã chuyển sang sử dụng tuyến hàng hải phía nam.
Sau các vụ tấn công nhằm vào tàu thương mại trên tuyến đường này, Mỹ đã tiến hành không kích các mục tiêu quân sự của Iran có liên quan đến hoạt động hàng hải. Tehran tấn công đáp trả một số cơ sở của Mỹ và các đối tác trong khu vực trước khi Tổng thống Donald Trump tuyên bố hai bên nhất trí ngừng các cuộc tấn công và quay lại bàn đàm phán tại Doha (Qatar). Trong khi đó, Iran bác bỏ thông tin cho rằng phái đoàn đàm phán của nước này sẽ gặp các quan chức Mỹ tại Qatar.
Theo Phó Đô đốc Kevin Donegan, cựu Tư lệnh Hạm đội 5 Hải quân Mỹ, mục tiêu của Iran không phải là đóng cửa hoàn toàn eo biển Hormuz.
"Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran (IRGC) đang tìm cách khiến tuyến hàng hải này trở nên khó khăn hơn đối với tàu thuyền thương mại. Những cuộc tấn công nhằm vào tàu thuyền không phải hành động ngẫu nhiên mà là một phần trong chiến lược đã được tính toán của Iran. Chiến lược của Iran là củng cố quyền kiểm soát đối với eo biển Hormuz bằng cách duy trì áp lực lên thị trường vận tải và đồng thời thử thách quyết tâm của Mỹ", ông Donegan nhận định.
Cuộc đàm phán về tương lai eo biển Hormuz
Một trong những vấn đề được quan tâm hiện nay là liệu Iran có thể chuyển lợi thế quân sự thành ảnh hưởng lâu dài đối với việc quản lý eo biển Hormuz hay không.
Theo bản ghi nhớ đạt được sau thỏa thuận ngừng bắn, Iran, Oman và các quốc gia vùng Vịnh sẽ tiến hành đàm phán về cơ chế quản lý và cung cấp dịch vụ hàng hải tại eo biển Hormuz trong tương lai. Trong thời gian đàm phán kéo dài 60 ngày, hoạt động vận tải thương mại sẽ không bị thu phí.
Tổng thống Mỹ Donald Trump khẳng định trên mạng xã hội rằng sau khi thời hạn đàm phán kết thúc sẽ "không có bất kỳ khoản phí nào" đối với tàu thuyền qua eo biển. Tuy nhiên, nội dung bản ghi nhớ không đưa ra cam kết rõ ràng về kết quả này.
Khi được hỏi về điểm khác biệt giữa tuyên bố của mình và nội dung thỏa thuận, ông Trump cho rằng, nếu Mỹ tiếp tục sử dụng biện pháp quân sự thì điều này sẽ đủ sức ngăn Iran cản trở hoạt động hàng hải.
Ở chiều ngược lại, một số phương tiện truyền thông có liên hệ với Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran (IRGC) cho rằng đã có những điều chỉnh vào phút chót trong bản ghi nhớ, trong đó có các điều khoản liên quan đến cơ chế quản lý eo biển và quy định thu phí tạm thời và đây là một thắng lợi trong chiến lược đàm phán của Tehran.
Quá trình chuyển dịch của các nước vùng Vịnh
Trong khi Mỹ và Iran tiếp tục thương lượng, các đồng minh vùng Vịnh của Washington đã bày tỏ quan điểm không muốn thay đổi cơ chế quản lý hiện nay đối với eo biển Hormuz.
"Việc quản lý eo biển đã vận hành hiệu quả trước khi xung đột xảy ra. Không có lý do gì để sau cuộc chiến chúng ta phải chấp nhận một cơ chế hoàn toàn mới", Ngoại trưởng Saudi Arabia Faisal bin Farhan nhấn mạnh.
Theo các chuyên gia, sự khác biệt quan điểm này phản ánh những cách tiếp cận trái ngược về vai trò của Iran tại vùng Vịnh sau xung đột.
Bà Clionadh Raleigh, Giám đốc điều hành Dự án Dữ liệu Địa điểm và Sự kiện Xung đột Vũ trang (ACLED) cho rằng, cuộc xung đột cũng khiến nhiều quốc gia vùng Vịnh đặt câu hỏi về mức độ tin cậy của Mỹ với tư cách đối tác an ninh. Điều này tạo cơ hội để Tehran thúc đẩy lập luận rằng an ninh khu vực nên do chính các quốc gia Trung Đông đảm nhiệm, thay vì phụ thuộc vào Washington.
Bà Raleigh nhận định chính những nghi ngờ trên đang buộc các nước vùng Vịnh phải điều chỉnh chiến lược, tăng cường năng lực phòng thủ độc lập và phát triển thêm các tuyến thương mại thay thế nhằm giảm phụ thuộc vào eo biển Hormuz.
"Họ đang nỗ lực xây dựng năng lực phòng thủ độc lập, đồng thời tìm kiếm các tuyến vận tải thay thế để duy trì hoạt động thương mại", bà Clionadh Raleigh nhận định.
Saudi Arabia đã đầu tư mạnh vào tuyến đường ống Đông - Tây, nối các mỏ dầu ở Vịnh Ba Tư với Biển Đỏ, giúp dầu thô có thể được vận chuyển mà không cần đi qua eo biển Hormuz. Trong khi đó, Các Tiểu vương quốc Arab Thống nhất (UAE) cũng mở rộng năng lực xuất khẩu thông qua cảng Fujairah, tạo thêm một tuyến xuất khẩu tránh hoàn toàn điểm nghẽn chiến lược này.
Nếu các tuyến vận tải thay thế tiếp tục được mở rộng, khả năng Tehran sử dụng eo biển Hormuz như một công cụ gây sức ép chiến lược sẽ từng bước suy giảm, dù tuyến đường này vẫn giữ vai trò là một trong những huyết mạch vận chuyển năng lượng quan trọng nhất thế giới.
