Thỏa thuận ngừng bắn giữa Mỹ và Iran đã chính thức hết hiệu lực sau 60 ngày. Đến nay, cả hai bên đều tuyên bố không gia hạn thỏa thuận, đồng thời liên tục có những tuyên bố mang tính “đáp trả” và gây sức ép lẫn nhau. Vấn đề giữa Mỹ và Iran giờ đây không chỉ dừng ở việc duy trì lệnh ngừng bắn, mà đang gắn với một cuộc “mặc cả” rộng hơn về an ninh, lợi ích và vị thế của các bên tại Trung Đông.
Những toan tính của Mỹ sau thỏa thuận ngừng bắn với Iran
Chuỗi động thái vừa qua cho thấy Washington đang chuyển từ cách tiếp cận duy trì ngừng bắn tạm thời sang một chiến lược gây sức ép rộng hơn đối với Iran.
Đầu tiên, Mỹ muốn giữ thế chủ động sau khi thỏa thuận 60 ngày hết hiệu lực. Việc không gia hạn thỏa thuận ngừng bắn cho thấy chính quyền Tổng thống Donald Trump không muốn bị ràng buộc bởi một khuôn khổ mà Washington cho là chưa đem lại đủ nhượng bộ từ Tehran, nhất là liên quan đến vấn đề hạt nhân và an ninh hàng hải.
Bên cạnh đó, việc ông Trump liên tục nhấn mạnh vai trò kiểm soát của Mỹ tại eo biển Hormuz cho thấy Washington coi tuyến hàng hải này là đòn bẩy chiến lược. Bằng cách đặt vấn đề Hormuz ở trung tâm, Mỹ vừa gây sức ép với Iran, vừa gửi thông điệp tới các đồng minh vùng Vịnh rằng Washington vẫn là lực lượng bảo đảm an ninh chủ chốt tại khu vực.
Cuối cùng, các tuyên bố cứng rắn nhằm vào Iran và cả các bên trung gian như Oman cũng phản ánh sự sốt ruột của Mỹ với tiến trình ngoại giao hiện nay. Washington dường như muốn các bên liên quan phải lựa chọn rõ ràng hơn, hoặc thúc đẩy Iran nhượng bộ, hoặc đối mặt với nguy cơ Mỹ tăng cường các biện pháp quân sự, ngoại giao và kinh tế.
Kịch bản nào cho Trung Đông?
Nhìn rộng hơn, trong bối cảnh Mỹ và Iran vẫn chưa thể tìm được tiếng nói chung, tình hình ở Trung Đông có thể diễn biến theo ba kịch bản trong thời gian tới.
Kịch bản thứ nhất là đối đầu có kiểm soát. Đây có lẽ là kịch bản dễ xảy ra nhất trong ngắn hạn. Mỹ và Iran tiếp tục không gia hạn thỏa thuận ngừng bắn, tiếp tục đưa ra các tuyên bố cứng rắn, nhưng vẫn tránh vượt qua lằn ranh dẫn tới chiến tranh toàn diện. Trong kịch bản này, eo biển Hormuz có thể tiếp tục căng thẳng, các vụ việc liên quan đến máy bay không người lái, tàu hàng hoặc lực lượng ủy nhiệm có thể xảy ra, nhưng hai bên vẫn để ngỏ kênh liên lạc gián tiếp.
Kịch bản thứ hai là tái khởi động đàm phán. Dù hiện nay hai bên đều tuyên bố cứng rắn, nhưng cả Washington và Tehran đều có lý do để tránh leo thang không kiểm soát. Mỹ không muốn một cuộc chiến mới ở Trung Đông khi trong nước đang chịu sức ép kinh tế và chính trị. Iran cũng chịu nhiều áp lực từ trừng phạt, kinh tế và rủi ro quân sự. Vì vậy, một kênh trung gian, có thể qua Oman, Qatar hoặc một đối tác khu vực khác, vẫn có thể được nối lại nếu hai bên đạt được một thỏa thuận tối thiểu về an ninh hàng hải hoặc vấn đề hạt nhân.
Kịch bản thứ ba là leo thang cục bộ. Đây là kịch bản nguy hiểm nhất. Chỉ cần một vụ tấn công vào tàu thương mại, căn cứ Mỹ, hoặc một sự cố quân sự tại Hormuz gây thương vong lớn, Mỹ có thể đáp trả mạnh hơn. Iran cũng có thể sử dụng các lực lượng đồng minh trong khu vực để mở rộng sức ép. Khi đó, xung đột có thể lan sang Iraq, Syria, Yemen hoặc vùng Vịnh, làm giá dầu tăng mạnh và gây bất ổn lớn hơn cho kinh tế toàn cầu.
Cuộc bầu cử giữa nhiệm kỳ và thế giằng co giữa Mỹ và Iran
Về chính trị trong nước Mỹ, thế giằng co với Iran có thể vừa là cơ hội, vừa là rủi ro đối với Tổng thống Donald Trump trước bầu cử giữa nhiệm kỳ.
Ở chiều có lợi, ông Trump có thể sử dụng lập trường cứng rắn với Iran để củng cố hình ảnh một tổng thống mạnh tay về an ninh quốc gia. Với một bộ phận cử tri Cộng hòa bảo thủ, việc gây sức ép với Tehran, bảo vệ eo biển Hormuz và ngăn Iran sở hữu vũ khí hạt nhân là những thông điệp có sức huy động chính trị nhất định.
Tuy nhiên, rủi ro lớn hơn nằm ở chỗ nếu căng thẳng kéo dài, tác động kinh tế sẽ trở thành vấn đề trực tiếp với cử tri Mỹ. Nếu khủng hoảng khiến giá năng lượng tăng, lạm phát quay lại hoặc chi phí sinh hoạt cao hơn, chính quyền Trump sẽ chịu áp lực rất lớn. Trong bầu cử giữa nhiệm kỳ, cử tri thường bỏ phiếu dựa nhiều vào cảm nhận về kinh tế hơn là các tuyên bố đối ngoại.
Ngoài ra, ông Trump từng cam kết tránh kéo Mỹ vào các cuộc chiến kéo dài ở Trung Đông. Nếu đối đầu với Iran vượt khỏi tầm kiểm soát, ông có thể bị chỉ trích từ cả hai phía: phe Dân chủ cho rằng chính quyền hành xử mạo hiểm, còn một bộ phận cử tri MAGA lại không muốn Mỹ sa lầy vào một cuộc xung đột mới.
Vì vậy, chính quyền Trump có thể sẽ cố duy trì một thế cân bằng: đủ cứng rắn để thể hiện sức ép với Iran, nhưng vẫn tránh một cuộc chiến toàn diện. Vấn đề là trong môi trường Trung Đông hiện nay, ranh giới giữa gây sức ép có kiểm soát và leo thang ngoài ý muốn là rất mong manh.
