Điều gì đã xảy ra?
Mỹ và Saudi Arabia đã đàm phán trong nhiều năm về một thỏa thuận hợp tác hạt nhân. Thỏa thuận sẽ cho phép Saudi Arabia tiếp cận công nghệ của Mỹ, đồng thời mở ra cơ hội để các công ty Mỹ giành được những hợp đồng lớn trong việc xây dựng các cơ sở năng lượng hạt nhân tại quốc gia vùng Vịnh này.
Tuy nhiên, đối với công nghệ hạt nhân, các vấn đề về an ninh, nguy cơ phổ biến vũ khí và những diễn biến chính trị phức tạp tại một khu vực thường xuyên xảy ra xung đột luôn là mối quan tâm hàng đầu.
Giống như các bên ký kết Hiệp ước Không phổ biến vũ khí hạt nhân (NPT), Saudi Arabia cam kết không phát triển vũ khí hạt nhân và đồng ý cho phép tiến hành các cuộc thanh tra quốc tế. Nhưng Mỹ vẫn yêu cầu các biện pháp bảo đảm bổ sung.
Chính quyền Tổng thống Trump hôm 22/7 cho biết thỏa thuận đã được trình lên Quốc hội. Các nhà lập pháp có 90 ngày họp để ngăn thỏa thuận có hiệu lực, nhưng cần giành được đa số hai phần ba tại cả hai viện để có thể vượt qua quyền phủ quyết của tổng thống.
Thỏa thuận không bao gồm cái gọi là “tiêu chuẩn vàng”, theo đó cấm Saudi Arabia làm giàu urani và tái xử lý nhiên liệu hạt nhân đã qua sử dụng. Cả hai hoạt động này đều có thể tạo ra vật liệu có khả năng được sử dụng để chế tạo vũ khí hạt nhân. Thỏa thuận cũng không bao gồm “Nghị định thư bổ sung”, một cơ chế cho phép tăng cường hoạt động giám sát quốc tế đối với các chương trình hạt nhân.
Những điểm thiếu hụt này có thể khiến các đồng minh của Mỹ ở Trung Đông, trong đó có Israel, lo ngại và đặt ra câu hỏi về tính nhất quán trong chính sách của Washington. Một trong những lý do được Mỹ đưa ra để biện minh cho chiến dịch quân sự nhằm vào Iran trong năm nay là Tehran không đồng ý từ bỏ chương trình làm giàu urani.
Thỏa thuận cũng vấp phải sự phản đối tại Quốc hội Mỹ, nơi các nghị sĩ trước đây từng yêu cầu áp dụng những điều khoản kiểm soát chặt chẽ đối với bất kỳ thỏa thuận hợp tác hạt nhân nào với Saudi Arabia.
Vì sao Saudi Arabia muốn phát triển năng lượng hạt nhân?
Là một trong những nước xuất khẩu dầu mỏ lớn nhất thế giới, Saudi Arabia có thể không phải là ứng viên tiềm năng phát triển năng lượng hạt nhân. Tuy nhiên, Riyadh muốn giảm phát thải carbon và dành thêm dầu thô cho xuất khẩu trong khuôn khổ kế hoạch cải tổ kinh tế do Thái tử Mohammed bin Salman thúc đẩy.
Điện năng tại Saudi Arabia hiện chủ yếu được sản xuất từ khí đốt và dầu mỏ. Năng lượng hạt nhân có thể thay thế một phần các nguồn nhiên liệu này, đồng thời cung cấp điện cho những hoạt động tiêu tốn nhiều năng lượng như khử mặn nước biển và điều hòa không khí. Nhờ đó, Saudi Arabia có thể dành thêm dầu thô cho xuất khẩu.
Tuy nhiên, Saudi Arabia cũng từng tuyên bố rằng nếu đối thủ lâu năm Iran phát triển vũ khí hạt nhân, Riyadh sẽ phải làm điều tương tự. Tuyên bố này được cho là nhằm gia tăng sức ép lên Tehran, nhưng đồng thời cũng làm dấy lên lo ngại về tham vọng hạt nhân của chính Saudi Arabia.
“Thỏa thuận này sẽ châm ngòi cho một cuộc chạy đua hạt nhân trong khu vực, đồng thời làm suy giảm động lực của Iran trong việc hạn chế chương trình hạt nhân của mình”, Thượng nghị sĩ Chris Murphy, thành viên đảng Dân chủ, viết trên mạng xã hội X.
Nhiều quốc gia sử dụng năng lượng hạt nhân không tự làm giàu urani mà nhập khẩu nhiên liệu cho các lò phản ứng. Tuy nhiên, vào tháng 1/2025, Saudi Arabia tuyên bố sẽ tiến hành làm giàu urani - một quy trình có thể được sử dụng cho cả mục đích dân sự và quân sự - để sản xuất nhiên liệu hạt nhân và phát triển ngành công nghiệp hạt nhân trong nước.
Mỹ sẽ được lợi gì?
Thỏa thuận có thể mang lại cho Mỹ cả lợi ích chiến lược lẫn thương mại. Hợp tác hạt nhân dân sự từng là một trong những động lực quan trọng, bên cạnh các cam kết bảo đảm an ninh, trong nỗ lực của chính quyền cựu Tổng thống Joe Biden nhằm làm trung gian cho một thỏa thuận bình thường hóa quan hệ giữa Saudi Arabia và Israel.
Tuy nhiên, theo Reuters, hai vấn đề này hiện đã được tách riêng. Dù vậy, một thỏa thuận hợp tác hạt nhân vẫn có thể trở thành yếu tố hấp dẫn trong các nỗ lực ngoại giao của Mỹ với Saudi Arabia. Riyadh đã loại trừ khả năng bình thường hóa quan hệ với Israel nếu không có một nhà nước Palestine độc lập.
Thỏa thuận hạt nhân dân sự sẽ giúp các công ty Mỹ có vị thế thuận lợi trong cuộc cạnh tranh giành các hợp đồng xây dựng nhà máy điện hạt nhân tại Saudi Arabia. Đồng thời, thỏa thuận có thể giúp Washington tiếp cận nhiều thông tin hơn về chương trình hạt nhân của Riyadh, qua đó phần nào giải tỏa những lo ngại về nguy cơ phổ biến vũ khí.
Theo Điều 123 của Đạo luật Năng lượng Nguyên tử Mỹ năm 1954, Washington có thể đàm phán các thỏa thuận hợp tác hạt nhân dân sự quan trọng với các quốc gia khác.
Các thỏa thuận này bao gồm 9 tiêu chí nhằm ngăn chặn phổ biến vũ khí hạt nhân, trong đó yêu cầu các quốc gia đối tác không sử dụng công nghệ hạt nhân để phát triển vũ khí hoặc chuyển giao vật liệu nhạy cảm cho bên thứ ba. Theo luật Mỹ, Quốc hội phải xem xét các thỏa thuận loại này.
Saudi Arabia có nhiều lựa chọn
Ngay cả khi thỏa thuận với Mỹ thất bại ở giai đoạn cuối, Saudi Arabia vẫn có thể tìm đến một số quốc gia sở hữu ngành công nghiệp hạt nhân phát triển, vốn đã bày tỏ sự quan tâm hoặc được xem là những đối tác tiềm năng cho chương trình hạt nhân của Riyadh.
Tập đoàn Hạt nhân Quốc gia Trung Quốc (CNNC), doanh nghiệp nhà nước Trung Quốc, được cho là đã nộp hồ sơ dự thầu vào năm 2023 để xây dựng một nhà máy điện hạt nhân tại Saudi Arabia.
Tập đoàn năng lượng hạt nhân nhà nước Nga Rosatom, đơn vị đang xây dựng một nhà máy điện hạt nhân ở Ai Cập, cũng đã ký các thỏa thuận hợp tác sơ bộ với Riyadh. Những ứng viên tiềm năng khác gồm Hàn Quốc - quốc gia đã xây dựng các lò phản ứng hạt nhân tại Các Tiểu vương quốc Arab Thống nhất (UAE) - và Pháp.
Việc lựa chọn đối tác có thể phụ thuộc vào các đề xuất về công nghệ, tài chính và định hướng địa chính trị, trong đó có những điều kiện liên quan đến việc xử lý nhiên liệu hạt nhân.
Làm giàu urani
Một vấn đề then chốt là liệu Washington có chấp thuận việc xây dựng cơ sở làm giàu urani trên lãnh thổ Saudi Arabia hay không. Nếu có thì thời điểm nào, và liệu nhân sự Saudi có được tiếp cận cơ sở này hay cơ sở sẽ chỉ do nhân viên Mỹ vận hành theo mô hình được gọi là “hộp đen”.
Nếu không có các biện pháp bảo đảm nghiêm ngặt, Saudi Arabia - quốc gia sở hữu trữ lượng quặng urani - về lý thuyết có thể sử dụng cơ sở làm giàu để sản xuất urani có độ giàu cao. Nếu được làm giàu đến mức đủ cao, vật liệu này có thể được sử dụng để tạo ra vật liệu phân hạch phục vụ chế tạo vũ khí hạt nhân.
Một nguồn tin nói với Reuters rằng thỏa thuận Mỹ - Saudi Arabia được đề xuất tạo cơ sở pháp lý cho hợp tác trong chu trình nhiên liệu hạt nhân, bao gồm cả hoạt động làm giàu urani. Tuy nhiên, thỏa thuận không buộc Washington phải chuyển giao bất kỳ công nghệ hay năng lực liên quan nào cho Riyadh.
Vấn đề cũng có khía cạnh ngoại giao. Israel, đồng minh hàng đầu của Mỹ tại Trung Đông, nhiều lần lên tiếng phản đối ý tưởng về một chương trình hạt nhân dân sự của Saudi Arabia.
