Đình muốn sập, địa đạo nứt toác trước mùa mưa
Nằm trên địa bàn xã Vân Hòa, Khu căn cứ cách mạng Phú Yên trong kháng chiến chống Mỹ cứu nước là di tích lịch sử văn hóa cấp quốc gia gắn với nhiều sự kiện quan trọng. Trung tâm của di tích là Hội trường Mùa Xuân - nơi từng diễn ra nhiều quyết sách lịch sử. Thế nhưng hiện nay, nhiều hạng mục như Hội trường Mùa Xuân, Nhà tiếp khách, Bệnh xá Trúc Bạch... đã xuất hiện tình trạng ẩm mốc, thấm dột. Sau những cơn mưa đầu mùa, nước vẫn đọng trên nền hội trường.
Theo ông Võ Hoài Văn, Phó Ban Quản lý Di tích tỉnh, đây là một trong những di tích xuống cấp nghiêm trọng nhất mà đơn vị tiếp nhận quản lý từ đầu năm 2026, nhưng việc sửa chữa lớn vượt quá thẩm quyền.
"Nguồn lực của Ban thì chỉ sửa chữa nhỏ như điện nước hay những gì liên quan trong quá trình hoạt động. Còn lại đầu tư lớn, quy mô thì thuộc về UBND tỉnh và Sở" - ông Võ Hoài Văn cho biết.
Cùng chung thực trạng là di tích lịch sử quốc gia Địa đạo Gò Thì Thùng, xã Tuy An Tây. Sau nhiều năm chưa được đầu tư chỉnh trang, khuôn viên bên ngoài cỏ cây um tùm. Đáng lo ngại hơn, bên trong địa đạo xuất hiện nhiều vết nứt tại các điểm tiếp giáp và hầm thông gió; đất đá có nguy cơ sạt lở. Mùa mưa đến, nước thấm qua các giếng thông gió khiến lòng địa đạo ẩm ướt, tiềm ẩn mất an toàn.
Ông Nguyễn Công Hoan, nhân viên bảo vệ di tích, chỉ rõ: "Chỗ tạo ô xy thở từ trên xuống khi gặp mưa thì nó dễ trụt phần đất từ trên xuống. Nếu không sửa chữa kịp thời thì mùa mưa nó có phần nguy hiểm".
Cùng với các di tích cấp quốc gia, nhiều di tích do chính quyền cơ sở quản lý cũng đang xuống cấp nghiêm trọng. Tại cụm di tích kiến trúc nghệ thuật quốc gia Lẫm Phú Lâm, gồm Lẫm Phú Lâm, Đình Phú Lâm, Miếu thờ Thành Hoàng và Miếu thờ Thiên Y Ana, cả bốn công trình đều đã hư hỏng. Trong đó, Đình Phú Lâm xuống cấp nặng sau trận lũ lịch sử cuối năm 2025.
"Tường vôi giờ hư hết. Mái thì mối lên ăn quá nhanh. Cái đình đây muốn sập rồi. Miếu Thành Hoàng rui lách ăn tới, miếu bà Thiên Y cũng bị ăn rồi. Lẫm cũng bị ăn tới kèo rồi", ông Huỳnh Thắng, quản lý cụm di tích, lo lắng.
Có kinh phí vẫn lúng túng vì vướng cơ chế
Tương tự, di tích Lăng Ông Đông Tác, công trình gắn bó với đời sống tín ngưỡng của cộng đồng ngư dân ven biển cũng đang bị thấm dột nhiều nơi. Trong khi đó, địa phương vẫn lúng túng về nguồn lực và cơ chế đầu tư.
"Trước đây nghị quyết thành phố Tuy Hòa cũ thì có bổ sung 4,6 tỷ để thực hiện nâng cấp Lẫm Phú Lâm. Thứ hai nữa là một nghị quyết duy tu, sửa chữa cải tạo Lăng Ông Đông Tác là 630 triệu. Nhưng đến thời điểm này chúng tôi chưa thể tiếp nhận cũng như chưa thể khắc phục. Cái này là cái đáng lo lắng nhất, đòi hỏi ta phải làm nhanh chóng", ông Nguyễn Hồ Bảo Khôi, Phó Chủ tịch UBND phường Phú Yên, cho biết.
Tại xã Ô Loan, địa phương đang quản lý nhiều lăng Ông ven biển cùng hai di tích cấp quốc gia là Đầm Ô Loan và Mộ, Đền thờ Lê Thành Phương. Trong đó, Mộ và Đền thờ Lê Thành Phương cũng đã xuống cấp đáng kể.
Theo ông Nguyễn Văn Danh, Phó Chủ tịch UBND xã Ô Loan, điều khiến địa phương băn khoăn nhất hiện nay là cơ chế quản lý và nguồn kinh phí bảo tồn: "Trong cơ chế phối hợp hiện nay địa phương cũng đang lúng túng. Muốn tu sửa những di tích thì phải làm như thế nào và kinh phí ở đâu?"
Trước thực trạng này, ngành văn hóa tỉnh Đắk Lắk đang tiến hành rà soát, đánh giá tổng thể hiện trạng các di tích để tham mưu cơ chế đầu tư phù hợp. Ông Trần Hồng Tiến, Giám đốc Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh Đắk Lắk cho biết, đơn vị đã tham mưu Tỉnh uỷ, UBND tỉnh đưa nội dung này vào chương trình hành động của tỉnh trong thực hiện Nghị quyết 80 của Bộ Chính trị về phát triển văn hoá Việt Nam.
"Chúng tôi cũng đang cho đánh giá, khảo sát lại toàn bộ các di tích và có kế hoạch đưa vào chương trình mục tiêu quốc gia về phát triển văn hóa để trùng tu, phát huy và nâng cao giá trị những di tích hiện nay. Ưu tiên trước hết là các di tích xuống cấp, có nguy cơ mất an toàn. Đồng thời từng bước đầu tư các di tích quốc gia, di tích quốc gia đặc biệt gắn với phát huy giá trị truyền thống và phát triển du lịch", ông Trần Hồng Tiến cho biết.
Di tích lịch sử - văn hóa không chỉ là những công trình vật chất, mà còn là ký ức của cộng đồng, là chứng nhân của lịch sử và nguồn lực quan trọng cho phát triển du lịch bền vững. Nếu không được bảo tồn kịp thời, những giá trị ấy có thể bị mai một theo thời gian. Bởi vậy, cùng với việc hoàn thiện cơ chế quản lý, bố trí nguồn lực đầu tư, việc cứu các di tích đang xuống cấp cần được xem là nhiệm vụ cấp thiết, nhằm gìn giữ vốn văn hóa quý giá cho các thế hệ hôm nay và mai sau.
