Điện Kính Thiên là một dấu tích quan trọng trong không gian Hoàng thành Thăng Long, gắn với lịch sử và văn hóa cung đình Đại Việt. Phục dựng công trình không chỉ là tái hiện một không gian đã mất, mà còn đặt ra yêu cầu về cơ sở khoa học, tính chân xác và khả năng đưa di sản đến gần hơn với cộng đồng.
Đó cũng là góc nhìn của TS Bùi Văn Tuấn, Phó Viện trưởng Viện Hà Nội học và Đào tạo Quốc tế, Trường Đại học Thủ đô Hà Nội khi chia sẻ với VOV2 về những giá trị mà việc phục dựng Điện Kính Thiên có thể mở ra, từ đánh thức ký ức Thăng Long đến kết nối di sản với đời sống hôm nay.
PV: Thưa TS Bùi Văn Tuấn! Trước đây, những giá trị lịch sử, văn hóa của Điện Kính Thiên phần lớn được biết đến qua sử liệu và dấu tích khảo cổ. Việc phục dựng sẽ giúp những giá trị ấy đến gần hơn với người dân như thế nào?
TS: Bùi Văn Tuấn: Theo tôi, việc phục dựng có thể giúp công chúng hình dung rõ hơn mối liên hệ giữa những dấu tích đang hiện hữu với không gian lịch sử mà chúng từng thuộc về. Một nền điện, một bậc đá hay một cấu kiện kiến trúc đều chứa đựng thông tin quý giá, nhưng người không có kiến thức chuyên môn thường khó hình dung từ những dấu tích ấy quy mô công trình, cách tổ chức không gian và hoạt động từng diễn ra ở đó.
Điện Kính Thiên là cung điện quan trọng nhất nằm giữa trung tâm Cấm thành Thăng Long, nơi ngự trị của các Hoàng đế và là biểu tượng cho quyền lực tối cao của nước Đại Việt thời kỳ nhà Lê từ thế kỷ XV đến XVIII. Khi được đặt trong một không gian kiến trúc có thể quan sát và tiếp cận, những nội dung lịch sử này sẽ có điểm tựa cụ thể để người dân tìm hiểu. Chẳng hạn, mối quan hệ giữa chính điện, sân Đan Trì và Ngự đạo có thể giúp khách tham quan hiểu cách tổ chức nghi lễ và trật tự cung đình, thay vì chỉ ghi nhớ tên gọi của từng địa điểm.
Tuy nhiên, hiệu quả ấy phụ thuộc rất nhiều vào cách giới thiệu công trình. Cần kết nối kiến trúc phục dựng với di vật, sử liệu và dấu tích khảo cổ; giải thích vì sao các nhà nghiên cứu đưa ra phương án như vậy. Khi người dân vừa nhìn thấy hình hài công trình, vừa hiểu căn cứ hình thành nó, việc phục dựng mới thực sự mở rộng khả năng tiếp cận di sản.
PV: Để đi đến việc phục dựng điện kính thiên, giới chuyên môn đã trải qua nhiều năm nghiên cứu, nhiều cuộc hội thảo mới có thể đưa ra được phương án cuối cùng. Vậy theo TS những sở cứ lịch sử nào đã được đánh giá, đối chiếu và thống nhất để có thể đi đến quyết định phục dựng Điện Kính Thiên một cách khoa học, thuyết phục và tôn trọng tính chân xác của di sản?
TS: Bùi Văn Tuấn: Có thể nói, cơ sở phục dựng được hình thành từ sự đối chiếu giữa nhiều nguồn chứng cứ, trong đó mỗi nguồn trả lời một nhóm vấn đề khác nhau.
Trước hết, chính sử, thư tịch và bản đồ cổ giúp xác định vị trí, chức năng cùng những biến đổi của Điện Kính Thiên qua các thời kỳ. Khảo cổ học cung cấp chứng cứ trực tiếp về mặt bằng và kỹ thuật xây dựng. Các đợt khai quật đã làm rõ hệ thống móng nền, móng cột, dấu tích sân điện và vật liệu kiến trúc. Báo cáo công bố tháng 9/2026 cho biết, từ hệ thống móng đã phát lộ, các nhà khảo cổ bước đầu xác định chính điện có chín gian theo chiều Đông - Tây và năm gian theo chiều Bắc - Nam. Đây là cơ sở quan trọng để nghiên cứu quy mô và tổ chức mặt bằng công trình.
Bên cạnh đó, nghiên cứu kiến trúc, mỹ thuật và so sánh với những công trình có liên quan giúp giải thích kết cấu, tỷ lệ và đặc điểm tạo hình. Tuy nhiên, phương pháp so sánh chỉ có giá trị khi được kiểm soát bằng chứng cứ tại chỗ và niên đại tương ứng. Không thể lấy một mẫu kiến trúc ở nơi khác để bổ sung tùy ý cho những phần chưa biết của Điện Kính Thiên. Các đánh giá tại hội thảo tháng 9/2026 cũng ghi nhận nền tảng khoa học cho việc phục dựng, đồng thời đặt ra yêu cầu tiếp tục nghiên cứu sâu về kiến trúc, mỹ thuật, không gian và công năng.
Vì vậy, tôi cho rằng cần hiểu sự thống nhất của giới chuyên môn là sự thống nhất về cơ sở và hướng phục dựng, đi cùng trách nhiệm tiếp tục kiểm chứng từng chi tiết. Hồ sơ phải xác định rõ phục dựng theo giai đoạn lịch sử nào, bộ phận nào có chứng cứ trực tiếp và bộ phận nào được suy luận. Chứng cứ về mặt bằng không tự động giải đáp đầy đủ mọi vấn đề của phần kiến trúc phía trên. Tính chân xác được bảo đảm bằng sự minh bạch ấy, cùng với yêu cầu bảo vệ nền móng, di vật và các tầng văn hóa gốc. Công trình phục dựng phải giúp đọc hiểu di sản, đồng thời giữ được những chứng cứ để các thế hệ sau tiếp tục nghiên cứu.
PV:Có thể nói, việc phục dựng điện Kính Thiên không chỉ là một công trình kiến trúc được nhìn thấy, mà còn giúp người dân cảm nhận rõ hơn câu chuyện lịch sử và văn hóa của Thăng Long - Hà Nội. Vậy, theo ông, khi mà điện kính thiên được phục dựng có ý nghĩa như thế nào trong việc làm sống lại ký ức Thăng Long và khơi dậy những giá trị văn hóa, lịch sử trong đời sống đương đại, biến những giá trị “khó nhìn thấy” thành những giá trị sống động, gần gũi với cộng đồng?
TS Bùi Văn Tuấn: Theo tôi, ý nghĩa sâu hơn của việc phục dựng là tạo thêm một địa điểm để cộng đồng nhận biết và suy ngẫm về lịch sử Thăng Long. Ký ức của một đô thị được duy trì qua sách vở, nhưng cũng cần những không gian cụ thể để con người gặp gỡ, tìm hiểu và trao truyền câu chuyện giữa các thế hệ. Điện Kính Thiên có khả năng đảm nhiệm vai trò đó bởi công trình gắn với lịch sử tổ chức nhà nước, nghi lễ và văn hóa cung đình Đại Việt. Đặt trong tổng thể Hoàng thành, không gian này còn giúp người dân nhận ra chiều sâu của một trung tâm chính trị qua nhiều thời kỳ. Những lớp văn hóa chồng xếp dưới nền điện là bằng chứng quan trọng về quá trình lịch sử ấy.
Từ góc độ Hà Nội học, tôi cho rằng cần mở rộng câu chuyện ra ngoài hình ảnh nhà vua và triều đình. Kiến trúc cung đình còn kết tinh tri thức và lao động của người thợ xây dựng, thợ mộc, người làm gạch ngói, nghệ nhân chạm khắc. Giới thiệu những đóng góp đó sẽ giúp cộng đồng nhận thấy lịch sử được tạo nên từ nhiều chủ thể, trong đó có những con người ít được nhắc tên trong sử sách. Các giá trị ấy có thể hiện diện trong đời sống hôm nay thông qua học liệu, triển lãm, hoạt động tìm hiểu nghề truyền thống và những sáng tạo nghệ thuật có căn cứ lịch sử. Khi một người trẻ hiểu được kỹ thuật xây dựng, ý nghĩa của một mô-típ trang trí hay quá trình nghiên cứu một di vật, họ đã tiếp cận di sản ở chiều sâu hơn việc ngắm nhìn công trình. Đó là cách ký ức Thăng Long được tiếp nối bằng tri thức và sự tham gia của cộng đồng.
PV: Vậy, theo TS việc tái hiện không gian Điện Kính Thiên có thể tạo ra những hình thức trải nghiệm, giáo dục lịch sử như thế nào để đặc biệt thu hút thế hệ trẻ?
TS Bùi Văn Tuấn: Tôi cho rằng nên tổ chức trải nghiệm theo hướng để người trẻ tự khám phá và giải thích chứng cứ. Một hoạt động có nhiệm vụ rõ ràng thường tạo hứng thú học tập tốt hơn việc chỉ nghe thuyết minh liên tục. Có thể thiết kế chương trình “Từ dấu tích đến kiến trúc”, trong đó học sinh, sinh viên quan sát bản sao di vật, đọc sơ đồ móng cột và thử đưa ra cách hình dung mặt bằng chính điện. Sau đó, các em đối chiếu với kết quả nghiên cứu và giải thích lựa chọn của mình. Qua hoạt động này, học sinh hiểu rằng tri thức lịch sử được xây dựng bằng chứng cứ, đối chiếu và lập luận. Công nghệ thực tế tăng cường hoặc mô hình ba chiều cũng có thể giúp người xem nhận biết sự thay đổi của khu vực qua các thời kỳ. Nội dung số cần chỉ rõ đâu là dấu tích đã phát hiện, đâu là hình ảnh phục dựng theo nghiên cứu. Nhờ vậy, công nghệ vừa hỗ trợ hình dung không gian, vừa giúp người trẻ hiểu giới hạn của những điều chúng ta biết.
Một hướng khác là tổ chức chuyên đề về kỹ thuật xây dựng và nghệ thuật trang trí: tìm hiểu cấu kiện gỗ qua mô hình, quan sát cách tạo hoa văn hoặc thử lắp ghép những bộ phận kiến trúc đơn giản. Những hoạt động này kết nối lịch sử với mỹ thuật, kỹ thuật và tri thức nghề truyền thống. Nếu tái hiện nghi lễ, cần lựa chọn nội dung có căn cứ, giải thích bối cảnh và ý nghĩa, đồng thời nói rõ đây là hoạt động diễn giải phục vụ giáo dục. Với sinh viên, có thể giao nhiệm vụ xây dựng một tuyến tham quan, một bản thuyết minh hoặc video ngắn có dẫn nguồn. Điều cần đánh giá sau trải nghiệm là các em hiểu thêm điều gì, sử dụng chứng cứ ra sao và có biết phân biệt dữ kiện lịch sử với sự hình dung hay không.
PV: Phục dựng là để “nhìn thấy” lại một không gian lịch sử, nhưng làm thế nào để từ việc nhìn thấy, người dân thực sự hiểu, trân trọng và cùng chung tay gìn giữ những giá trị của Điện Kính Thiên, thưa ông?
TS Bùi Văn Tuấn: Muốn người dân tham gia gìn giữ di sản, trước hết phải giúp họ hiểu cụ thể điều gì cần được bảo vệ và vì sao điều đó có giá trị. Những lời kêu gọi chung sẽ khó chuyển thành hành động nếu khách tham quan chưa hiểu ý nghĩa của nền điện, bậc đá, di vật hay lớp đất khảo cổ. Vì vậy, hệ thống diễn giải cần giải đáp những câu hỏi thiết thực: dấu tích này thuộc thời kỳ nào, cung cấp thông tin gì, vì sao phải giữ nguyên vị trí và hành vi nào có thể gây tổn hại. Ngay cả quy định không chạm vào hiện vật hoặc không bước vào một khu vực cũng nên được giải thích bằng lý do bảo tồn cụ thể. Khi hiểu hậu quả của hành vi, người dân có cơ sở để tự điều chỉnh cách ứng xử.
Sự trân trọng còn được xây dựng từ niềm tin vào cách quản lý di sản. Cần công khai những căn cứ chính của phương án phục dựng, tiến trình nghiên cứu và cách xử lý các phát hiện mới. Yêu cầu bảo vệ yếu tố gốc, tính xác thực và sự an toàn của di sản đã được nhấn mạnh tại lễ khởi công dự án; những yêu cầu ấy cần tiếp tục được thể hiện trong quá trình thực hiện và giới thiệu với công chúng.
Cuối cùng, cần tạo những hình thức tham gia có công việc cụ thể: chương trình tình nguyện viên được tập huấn, hoạt động học đường định kỳ, kênh góp ý cho nội dung thuyết minh hoặc dự án truyền thông sử dụng nguồn tin đã kiểm chứng. Khi người dân có thể đóng góp tri thức, thời gian và ý kiến, họ sẽ hình thành mối liên hệ bền vững hơn với di sản.
Theo tôi, thành công của việc phục dựng cần được nhìn nhận cả ở chất lượng công trình lẫn chất lượng nhận thức của cộng đồng, người dân hiểu lịch sử chính xác hơn, ứng xử có trách nhiệm hơn và có điều kiện tham gia bảo vệ những chứng cứ lịch sử còn lại.
PV: Xin trân trọng cảm ơn TS Bùi Văn Tuấn!
