Tại bang Alaska, tranh cãi đang nổ ra khi hai ứng cử viên có tên gần giống nhau cùng tham gia cuộc đua giành ghế tại Thượng viện Mỹ, làm dấy lên lo ngại về nguy cơ nhầm lẫn và phân tán phiếu bầu, từ đó ảnh hưởng đến kết quả bầu cử.
Vụ việc thu hút sự chú ý đối với một hình thức bỏ phiếu chưa phổ biến rộng rãi tại Mỹ, được gọi là ranked-choice voting (bỏ phiếu lựa chọn theo thứ tự ưu tiên). Theo hệ thống này, thay vì chỉ lựa chọn một ứng cử viên, cử tri có thể xếp hạng các ứng cử viên theo mức độ ưu tiên. Nếu người được xếp ở vị trí đầu tiên bị loại, lá phiếu có thể được chuyển sang ứng cử viên tiếp theo.
Hiện chỉ có hai bang Alaska và Maine áp dụng rộng rãi hình thức này trong các cuộc bầu cử cấp bang và liên bang, dù một số thành phố lớn như New York cũng đã triển khai trong những cuộc bầu cử nhất định.
Trong cuộc bầu cử giữa nhiệm kỳ Mỹ ngày 3/11, phương thức bỏ phiếu lựa chọn theo thứ tự có thể đóng vai trò đáng kể trong một số cuộc đua được theo dõi sát sao, đặc biệt là cuộc đua giành ghế đại diện bang Alaska tại Thượng viện Mỹ.
Bỏ phiếu lựa chọn theo thứ tự hoạt động như thế nào?
Trong phương thức bỏ phiếu truyền thống tại Mỹ, cử tri thường chỉ lựa chọn một ứng cử viên cho mỗi vị trí. Người nhận được nhiều phiếu nhất sẽ chiến thắng, ngay cả khi tỷ lệ ủng hộ không vượt quá 50%.
Trong khi đó, với hệ thống bỏ phiếu lựa chọn theo thứ tự, cử tri có thể đánh số các ứng cử viên theo mức độ ưu tiên, từ lựa chọn thứ nhất, thứ hai đến các lựa chọn tiếp theo.
Nếu một ứng cử viên nhận được hơn 50% số phiếu ưu tiên thứ nhất, người đó lập tức giành chiến thắng. Tuy nhiên, nếu không có ứng cử viên nào đạt được đa số phiếu, người nhận ít phiếu nhất sẽ bị loại. Những lá phiếu dành cho ứng cử viên bị loại sau đó được chuyển sang ứng cử viên có thứ hạng ưu tiên tiếp theo trên từng lá phiếu.
Nếu không ai đạt được đa số phiếu, ứng cử viên có ít phiếu nhất sẽ bị loại. Những lá phiếu dành cho người bị loại được chuyển sang ứng cử viên có thứ hạng ưu tiên tiếp theo.
Quá trình kiểm phiếu tiếp tục được thực hiện qua nhiều vòng. Sau mỗi vòng, ứng cử viên có ít phiếu nhất lại bị loại và số phiếu của người này được phân bổ cho các ứng cử viên còn lại, dựa trên thứ tự ưu tiên mà cử tri đã lựa chọn. Quy trình kết thúc khi một ứng cử viên giành được đa số phiếu còn được tính trong vòng kiểm phiếu cuối cùng.
Cử tri không bắt buộc phải xếp hạng tất cả ứng cử viên. Tuy nhiên, nếu chỉ lựa chọn một người và ứng cử viên đó bị loại, lá phiếu sẽ không thể chuyển sang ứng viên khác. Điểm khác biệt quan trọng của hệ thống này là khả năng xác định người chiến thắng thông qua nhiều vòng kiểm phiếu trong cùng một cuộc bầu cử, thay vì phải tổ chức thêm cuộc bỏ phiếu vòng hai, vốn đòi hỏi cử tri quay trở lại điểm bỏ phiếu.
Những ưu điểm và hạn chế
Những người ủng hộ cho rằng hệ thống bỏ phiếu lựa chọn theo thứ tự giúp cử tri tự do hơn trong việc thể hiện quan điểm chính trị, thay vì phải cân nhắc lựa chọn ứng cử viên có khả năng chiến thắng cao nhất. Cử tri có thể ưu tiên người mình thực sự ủng hộ mà không lo lá phiếu trở nên vô nghĩa nếu ứng cử viên đó không đủ sức cạnh tranh.
Phương thức này cũng được cho là giúp hạn chế tình trạng các ứng cử viên thuộc đảng nhỏ hoặc ít tên tuổi làm phân tán phiếu bầu của những ứng cử viên lớn có quan điểm tương đồng. Đây được gọi là “spoiler effect”, tức hiện tượng một ứng cử viên khó có khả năng chiến thắng nhưng vẫn có thể làm thay đổi kết quả cuộc bầu cử do thu hút một phần phiếu ủng hộ vốn có thể dành cho ứng cử viên khác.
Ngoài ra, những người ủng hộ cho rằng phương thức này góp phần thúc đẩy tính đa dạng trong đời sống chính trị, tạo điều kiện để nhiều quan điểm khác nhau tham gia cạnh tranh, đồng thời khuyến khích các ứng cử viên hợp tác và tìm kiếm sự ủng hộ từ những nhóm cử tri rộng hơn.
Tuy nhiên, những người phản đối lập luận rằng việc xếp hạng nhiều ứng cử viên khiến quá trình bỏ phiếu và kiểm phiếu trở nên phức tạp, có thể kéo dài thời gian công bố kết và từ đó ảnh hưởng tới niềm tin của công chúng.
Một nghiên cứu đăng trên tạp chí Political Behavior năm 2025 dẫn dữ liệu cho thấy khoảng 4,8% số lá phiếu theo hệ thống này được đánh dấu không đúng quy định, dù không phải tất cả đều bị coi là không hợp lệ.
Vì sao Alaska và Maine áp dụng hệ thống này?
Bang Maine thông qua hình thức bỏ phiếu lựa chọn theo thứ tự vào năm 2016, sau những lo ngại về tình trạng ứng cử viên giành chiến thắng dù không nhận được sự ủng hộ của đa số cử tri. Bang này lần đầu áp dụng phương thức trên trong các cuộc bầu cử Quốc hội Mỹ năm 2018.
Tại Alaska, cử tri thông qua hệ thống này trong cuộc trưng cầu ý kiến năm 2020. Bang áp dụng cơ chế bầu cử sơ bộ mở, trong đó tất cả ứng cử viên cùng cạnh tranh; bốn ứng cử viên nhận nhiều phiếu nhất ở vòng sơ bộ sẽ bước vào cuộc bầu cử sau cùng trong đó người chiến thắng được xác định thông qua hệ thống bỏ phiếu lựa chọn theo thứ tự.
Ngoài Alaska và Maine, bỏ phiếu lựa chọn theo thứ tự đã được sử dụng trong một số cuộc bầu cử địa phương tại Mỹ, trong đó có thành phố New York và San Francisco.
Bang Hawaii áp dụng phương thức này trong một số cuộc bầu cử đặc biệt, trong khi thủ đô Washington, D.C. triển khai đối với các cuộc bầu cử liên bang và địa phương từ năm 2026. Đầu năm nay, bang Virginia cũng thông qua luật mở rộng phạm vi áp dụng.
Tuy nhiên, hệ thống này vẫn gây tranh cãi. Theo Hội nghị Quốc gia các Cơ quan Lập pháp bang (NCSL), khoảng 19 bang đã ban hành quy định cấm hoặc hạn chế phương thức bỏ phiếu lựa chọn theo thứ tự.
Tranh cãi quanh hai ứng cử viên cùng tên tại Alaska
Cuộc đua vào Thượng viện Mỹ năm nay tại Alaska đang thu hút chú ý khi trên lá phiếu xuất hiện hai ứng cử viên có tên gần giống nhau: Thượng nghị sĩ đương nhiệm Dan S. Sullivan thuộc Đảng Cộng hòa và Daniel J. Sullivan Jr., một giáo viên đã nghỉ hưu. Sự trùng hợp này làm dấy lên lo ngại rằng cử tri có thể nhầm lẫn khi đánh dấu thứ tự ưu tiên, từ đó ảnh hưởng đến việc phân bổ phiếu trong các vòng kiểm tiếp theo.
Để hạn chế nguy cơ nhầm lẫn, giới chức Alaska đã ghi rõ ông Dan S. Sullivan là Thượng nghị sĩ đương nhiệm thuộc Đảng Cộng hòa, trong khi bên cạnh tên ông Daniel J. Sullivan Jr. không có thông tin về đảng phái.
Tuy nhiên, tranh cãi tiếp tục gia tăng sau khi tờ New York Times đưa tin rằng ứng cử viên thứ hai có thể đã được những người có liên hệ với Đảng Dân chủ vận động tham gia tranh cử nhằm làm phân tán phiếu ủng hộ dành cho Thượng nghị sĩ đương nhiệm.
Các chính trị gia Cộng hòa lo ngại sự xuất hiện của hai ứng cử viên cùng tên Sullivan có thể khiến cử tri nhầm lẫn và làm suy giảm số phiếu dành cho ông Dan S. Sullivan. Trong khi đó, giáo viên nghỉ hưu Daniel J. Sullivan Jr. khẳng định việc ra tranh cử là nghiêm túc.
Tháng 6/2026, Tòa án Tối cao Alaska đã cho phép cuộc bầu cử diễn ra với sự tham gia của cả hai ứng cử viên. Dù vậy, chính quyền Tổng thống Donald Trump đã khởi kiện bang Alaska, yêu cầu ngăn việc xác nhận chính thức kết quả bầu cử Thượng viện nếu ông Dan S. Sullivan thất bại. Đơn kiện lập luận rằng sự nhầm lẫn giữa hai ứng cử viên có tên gần giống nhau có thể ảnh hưởng đến kết quả bỏ phiếu. Tuy nhiên, giới chức Alaska và các thành viên Đảng Dân chủ đã phản đối lập luận này.
Theo Hiến pháp Mỹ, việc tổ chức và quản lý bầu cử thuộc thẩm quyền chủ yếu của các bang. Vì vậy, vụ kiện làm dấy lên lo ngại rằng chính quyền liên bang có thể tìm cách can thiệp vào quá trình kiểm phiếu và xác nhận kết quả tại Alaska.
