Ngày Báo chí Cách mạng Việt Nam 21/6 năm nay đặt nghề báo trước một câu hỏi nóng bỏng hơn bao giờ hết: Trong thời mạng xã hội, nền tảng xuyên biên giới và trí tuệ nhân tạo tạo sinh, báo chí chính thống còn giữ vai trò gì trong đời sống công cộng?
Báo chí không còn một mình trên mặt trận thông tin như trước. Mỗi người cầm điện thoại đều có thể phát tin, bình luận, dẫn dắt đám đông, thậm chí phán xét người khác chỉ bằng vài dòng chữ, một tấm ảnh cắt ghép, một đoạn video chưa rõ nguồn gốc. Tin tức không còn đi theo nhịp tòa soạn mà trôi liên tục qua mạng xã hội, nhóm chat, lớp học, cơ quan, cộng đồng cư dân. Trong dòng chảy ấy, báo chí chính thống chỉ là một nguồn tin trong vô số nguồn tin hay vẫn phải là điểm tựa của sự thật, lý trí, văn hóa và trách nhiệm công dân?
Báo chí đứng về phía hệ giá trị nào?
Trả lời câu hỏi ấy không chỉ nằm ở tốc độ đưa tin hay công nghệ làm báo, mà trước hết ở việc báo chí đứng về phía hệ giá trị nào? Vì thế, yêu cầu của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm về việc "không để xã hội giàu lên về vật chất nhưng nghèo đi về văn hóa, đạo đức và các giá trị nhân văn" có ý nghĩa trực tiếp với nghề báo hôm nay. Một đất nước có thể phát triển nhanh, nhưng nếu sự thật bị bóp méo, lòng tốt bị giễu cợt và đời sống thông tin trở nên nhiễu loạn thì sự phát triển ấy sẽ thiếu nền tảng tinh thần. Giữ gìn văn hóa, đạo đức và lòng nhân ái là trách nhiệm của toàn xã hội, trong đó có báo chí.
Báo chí trước hết phải đưa tin đúng và nhanh, nhưng như thế chưa đủ. Trước sức ép của tin giả, tin rác, tin giật gân và những cuộc “xét xử” tập thể trên mạng, báo chí cần giúp công chúng hiểu bối cảnh, nhận ra bản chất, phân biệt phản biện với công kích, sự thật với cảm xúc đám đông, lợi ích công cộng với thói tò mò đời tư. Khi mạng xã hội kích hoạt phản ứng tức thời, nuôi phẫn nộ và thù ghét, báo chí phải kéo xã hội trở lại với sự bình tĩnh, khả năng nghĩ chậm lại và văn hóa tranh luận. Khi nội dung rẻ tiền được thưởng bằng lượt xem, báo chí càng phải chứng minh rằng sự tử tế, chiều sâu tri thức và chiều sâu văn hóa vẫn có chỗ đứng.
Giá trị đến từ cách báo chí phản ánh đời sống
Nói báo chí góp phần kiến tạo giá trị không có nghĩa biến mặt báo thành lớp học đạo đức. Công chúng hôm nay, nhất là người trẻ, khó chấp nhận lối viết rao giảng hay lên lớp. Giá trị xã hội không được tạo nên bằng khẩu hiệu hay lời kêu gọi, mà hình thành từ cách báo chí phản ánh đời sống khách quan, kiểm chứng thông tin, tôn trọng nhân phẩm, bảo vệ người yếu thế và phê phán cái sai một cách văn minh. Một bài viết chân thực về người thầy bám lớp vùng cao, một phóng sự về bạo lực học đường, một điều tra về lãng phí giáo dục hay một phân tích chính sách giúp phụ huynh hiểu đúng cải cách thi cử đều có thể trở thành bài học công dân nếu được thực hiện bằng sự thật, trí tuệ và lòng nhân ái.
Văn hóa và giáo dục hòa quyện với nhau để hình thành những giá trị mà truyền thông chính thống cần theo đuổi. Văn hóa tạo nên chuẩn mực ứng xử, giáo dục giúp con người hiểu vì sao chuẩn mực ấy cần được tôn trọng. Một xã hội biết tranh luận văn minh, lắng nghe ý kiến khác mình, bảo vệ sự thật và không hùa theo đám đông là kết quả của cả nền tảng văn hóa lẫn quá trình giáo dục. Vì vậy, khi báo chí đưa tin về một vụ việc học đường một cách chừng mực, không khai thác đời tư trẻ vị thành niên, không đẩy gia đình và nhà trường vào cơn bão nhục mạ, báo chí đang thực hành văn hóa. Khi báo chí viết về thi cử không chỉ hỏi “đề khó hay dễ” mà đi sâu vào công bằng, tư duy và chất lượng học thật, báo chí đang góp phần giáo dục xã hội.
Đưa chính sách giáo dục vào đời sống
Nghị quyết 71-NQ/TW về đột phá phát triển giáo dục và đào tạo đặt ra yêu cầu đổi mới rất lớn, nhưng đột phá giáo dục không thể chỉ nằm trong phòng họp, văn bản hay cổng trường. Muốn đi vào đời sống, chính sách phải được xã hội hiểu đúng, giám sát và cùng hành động. Báo chí đứng ở điểm nối ấy: chuyển ngôn ngữ nghị quyết thành ngôn ngữ đời sống, phát hiện những điểm nghẽn trong thực thi và lan tỏa cách làm tốt để cải cách trở thành chuyển động thật trong nhà trường, gia đình và cộng đồng.
Vì thế, viết về giáo dục không thể chỉ chạy theo sự kiện nóng: hôm nay đề thi, ngày mai bạo lực học đường, tuần sau tuyển sinh, tháng sau học phí. Đằng sau tình trạng thiếu giáo viên, hướng nghiệp lệch lạc, dạy thêm học thêm hay bạo lực học đường không chỉ là một hiện tượng riêng lẻ, mà là thiết kế chính sách, điều kiện thực thi, văn hóa nhà trường, áp lực xã hội, kỳ vọng gia đình và năng lực quản trị địa phương.
Báo chí muốn góp phần kiến tạo giá trị phải đủ kiên nhẫn đi vào những tầng nguyên nhân ấy, đồng thời chỉ ra những thói quen tốt cần hình thành và những thói quen xấu cần đấu tranh, loại bỏ trong nhà trường cũng như trong đời sống xã hội.
Trong xã hội số, trách nhiệm văn hóa của báo chí thể hiện ngay ở cách cạnh tranh. Nếu báo chí chính thống cũng chạy theo tiêu đề gây sốc, khai thác bi kịch để kiếm lượt xem, đưa tin khi chưa đủ kiểm chứng, dùng ngôn ngữ quy chụp, ranh giới với mạng xã hội sẽ mờ đi và công chúng mất một điểm tựa. Báo chí không thể thắng mạng xã hội bằng cách giống mạng xã hội hơn, mà phải giữ phẩm chất mạng xã hội thường thiếu: sự kiểm chứng, chiều sâu, trách nhiệm và lòng nhân ái. Muốn vậy, tòa soạn phải đầu tư thật cho năng lực nghề nghiệp: dữ liệu, công nghệ, kiểm chứng số, hiểu biết chính sách, hiểu giáo dục, hiểu đời sống. Nhưng công nghệ không thể thay bước chân nhà báo đến lớp học, khu công nghiệp, làng quê, những gia đình đang loay hoay với học phí, việc làm, an toàn mạng và đạo đức con trẻ, hay tìm đến những tấm gương vượt khó nơi bản làng xa xôi hoặc trong những con phố nhỏ bình dị.
Báo chí chỉ kiến tạo giá trị khi nối được chủ trương lớn với đời sống thường ngày, đưa tiếng nói của giáo viên, học sinh, phụ huynh, người lao động vào thảo luận chính sách, đồng thời lan tỏa điều tốt một cách chân thực: chỉ ra cái sai để sửa, phát hiện cái đúng để nhân rộng, bảo vệ cái thiện để không bị lấn át bởi cái xấu.
Báo chí với văn hóa và giáo dục, suy cho cùng, là báo chí với con người. Không có giáo dục tốt, con người khó làm chủ tương lai. Không có văn hóa lành mạnh, con người dễ đánh mất điểm tựa đạo đức trong cạnh tranh và biến động. Không có báo chí tử tế, xã hội dễ bị cuốn vào lớp sương mù thông tin, nơi cái giả đội lốt cái thật, cái ác khoác áo chính nghĩa, cái tầm thường được đẩy thành xu hướng.
Trong kỷ nguyên số, báo chí không thể chỉ chạy theo dòng chảy thông tin. Việc khó hơn là giữ cho dòng chảy ấy không cuốn trôi sự thật, lòng nhân ái, văn hóa ứng xử và niềm tin vào những giá trị tốt đẹp. Một xã hội muốn phát triển bền vững cần đường cao tốc, nhà máy, công nghệ, vốn đầu tư; nhưng cũng cần những tòa soạn biết bảo vệ sự thật, nâng đỡ lương tri, đặt câu hỏi khó cho chính sách và gieo vào đời sống công cộng những chuẩn mực tử tế. Không có nền báo chí như thế, ai sẽ giúp xã hội tự soi lại mình mỗi ngày?
Nhân Ngày Báo chí Cách mạng Việt Nam 21/6, nói về trách nhiệm của báo chí cũng là nói bằng sự trân trọng. Đất nước này đã có nhiều thế hệ nhà báo đi qua chiến tranh, đói nghèo, đổi mới và hội nhập; nhiều người đã trả giá bằng gian khổ, thậm chí bằng sinh mạng, để bảo vệ sự thật và phụng sự nhân dân.
Hôm nay, người làm báo đối diện một môi trường khác: nhanh hơn, phức tạp hơn, nhiều cám dỗ hơn, nhưng sứ mệnh căn bản vẫn không thay đổi. Bạn đọc cần báo chí không chỉ để biết chuyện gì đang xảy ra, mà còn để hiểu điều gì đáng tin, điều gì nên giữ, điều gì phải thay đổi. Xã hội cần báo chí không chỉ để phản ánh hiện thực, mà còn để soi sáng hiện thực bằng tri thức, văn hóa và lòng nhân ái. Vì thế, tình cảm trân quý dành cho báo chí cách mạng cũng đi cùng một kỳ vọng nghiêm túc: Báo chí hãy tiếp tục đứng về phía sự thật, nhân dân, những giá trị tử tế và tương lai của con người Việt Nam. Trong xã hội số đầy biến động, giữ niềm tin ấy là cách đẹp nhất để nghề báo tự làm mới mình.
