Giữa nhịp sống hối hả tại khu phố cổ Hà Nội, nơi tiếng còi xe máy, tiếng rao hàng và nhịp bước vội vã hòa vào nhau thành một thứ âm thanh đặc trưng, vẫn có một nhịp điệu khác rất chậm rãi, đều đặn và có phần lặng lẽ. Đó là những thanh âm từ chiếc xe xích lô đưa du khách đi xuyên qua những con phố nhỏ, như một cách cảm nhận thời gian dường như trôi chậm hơn một nhịp.
Từ ký ức đô thị đến nhịp sống mưu sinh
Nhắc đến xích lô, nhiều người Hà Nội thế hệ trước vẫn nhớ về giai đoạn phương tiện này thường dùng để đi lại, chở hàng, có những lúc là “taxi của phố cổ”. Trước khi xe máy và ô tô cá nhân trở nên phổ biến, xích lô từng là một phần không thể thiếu của đô thị.
Trong những năm tháng khó khăn, xích lô trở thành phương tiện đắc lực: Chở hàng hóa, chở người đi sơ tán, chở thương binh đi cấp cứu, chở các phương tiện chữa cháy, chở đạn dược... Dần dần, nghề lái xích lô trở thành kế sinh nhai của nhiều người, đồng hành trên mọi nẻo đường cùng người dân lao động lúc bấy giờ.
Tuy nhiên cùng với tốc độ đô thị hóa, xích lô dần lùi về phía sau trong dòng chảy giao thông hiện đại. Sự xuất hiện của xe máy, taxi rồi các ứng dụng gọi xe mang đến tốc độ và sự tiện lợi vượt trội, khiến vai trò của xích lô ngày càng thu hẹp. Những con phố từng quen thuộc với tiếng chuông xích lô nay trở nên đông đúc và chật chội hơn, khiến nghề lái xích lô vào đứng trước nhiều thử thách. Thế nhưng vẫn có những người lựa chọn ở lại nghề, một phần vì thu nhập, một phần bởi đây là công việc họ đã gắn bó suốt nhiều năm, thậm chí là phương kế cuối cùng để mưu sinh. Có người từng lái taxi, từng rong ruổi với những phương tiện hiện đại, nhưng rồi lại tìm đến chiếc xích lô như một cách chậm lại giữa nhịp sống hối hả. Với họ, đó không chỉ là một nghề, mà còn là sự trở về với những giá trị xưa cũ đã gắn bó cùng một đời người.
Ông Phạm Văn Tuyên (56 tuổi) cho biết mới gắn bó với nghề xích lô hơn một năm. Dù công việc khá vất vả, đặc biệt vào những ngày hè nắng nóng khi phải đạp xe ngoài trời, nhưng theo ông, nghề này lại không tạo áp lực như những năm tháng làm tài xế taxi. Mỗi ngày được chở du khách nước ngoài dạo quanh hồ Hoàn Kiếm, khu phố cổ và giới thiệu cho họ về văn hóa, lịch sử Hà Nội khiến ông cảm thấy thư thái và tìm thấy niềm vui trong công việc.
Xích lô và thương hiệu du lịch Hà Nội
Trong câu chuyện của những người lái xích lô, sự thay đổi không chỉ nằm ở phương tiện giao thông, mà còn ở cách xã hội nhìn nhận họ. Nếu như trước đây, xích lô là một nghề lao động bình thường, thì nay gắn chặt với du lịch - đặc biệt ở khu vực phố cổ Hà Nội. Các tuyến phố như Hàng Ngang, Hàng Đào, Hàng Bạc, Lãn Ông hay khu vực hồ Hoàn Kiếm trở thành “sân khấu” chính cho loại hình trải nghiệm này. Trong vài năm trở lại đây, xích lô trở thành một phần của trải nghiệm du lịch, nơi du khách không vội vàng di chuyển từ điểm này sang điểm khác, mà lắng lại để quan sát và cảm nhận.
Ông Phạm Văn Tuyên cho biết không ít tài xế đã theo nghề từ 30 đến 40 năm. Sự phát triển của du lịch đã mang lại nguồn khách ổn định hơn, giúp người lái xích lô không còn phải vất vả chạy khắp thành phố tìm khách như trước đây. Phần lớn các chuyến xe hiện nay phục vụ du khách quốc tế tham quan và trải nghiệm Hà Nội.
Sự chuyển dịch này vừa là cơ hội, vừa là thách thức. Cơ hội vì xích lô tìm được đất sống mới trong ngành du lịch đang phát triển mạnh. Nhưng thách thức nằm ở sự phụ thuộc vào mùa vụ và lượng khách quốc tế.
Có những công ty du lịch đã lấy xích lô làm phương tiện cho khách nước ngoài trải nghiệm văn hóa. Như các chương trình du lịch của công ty Hanoi Local Tours, ngồi trên xích lô, du khách có thể đi qua những con phố nhỏ hẹp, nơi những ngôi nhà cổ san sát, những quán hàng truyền thống, những ngôi chùa, nhà thờ, và cả những góc đời sống rất đời thường của người dân bản địa. Hành trình thường đưa du khách qua các điểm như Nhà hát Lớn, phố cổ, chợ Đồng Xuân, hay quanh hồ Hoàn Kiếm và đền Ngọc Sơn. Nhưng điều khiến trải nghiệm này khác biệt không nằm ở điểm đến, mà ở cách di chuyển.
Một số du khách quốc tế chia sẻ, chính tốc độ chậm rãi của xích lô đã giúp họ cảm nhận Hà Nội theo cách gần gũi hơn. Thay vì chỉ ghé thăm các điểm du lịch nổi tiếng, họ có cơ hội quan sát những sinh hoạt đời thường diễn ra trên từng góc phố. Sự khác biệt đó đã góp phần tạo nên sức hút riêng của xích lô, biến phương tiện từng gắn với đời sống đô thị thành một trải nghiệm du lịch mang đậm dấu ấn văn hóa Hà Nội.
Ngoài ra, xích lô trở thành biểu tượng trưng bày tại nhiều địa điểm nhằm quảng bá giá trị phương tiện đến du khách quốc tế. Mô hình xích lô với màu sắc hài hòa đặt tại các địa điểm trung tâm đã biến nơi đây thành không gian check-in lý tưởng của du khách. Ví dụ tại phố Tràng Tiền, cửa hàng kem nổi tiếng Kem Tràng Tiền sau khi được sửa sang cũng có sự xuất hiện của mô hình xích lô. Tại khách sạn Sofitel Legend Metropole Hà Nội, chiếc xích lô được đặt trước cổng cũng thành địa điểm yêu thích cho giới trẻ.
Phương tiện lưu giữ ký ức của Hà Nội
Có thể thấy, xích lô đã thay đổi chức năng, khi không còn là phương tiện chính của người dân mà trở thành một biểu tượng văn hóa được du lịch hóa. Thay vì bị đào thải, xích lô được tái định nghĩa, trở thành một nét văn hóa "di động" giữa lòng đô thị hiện đại. Điều quan trọng hơn, là những người lái xích lô vẫn còn có thể sống với nghề của mình. Dù thu nhập không cao và phụ thuộc vào lượng khách, nhưng vì yêu truyền thống, họ vẫn tiếp tục hành trình mỗi ngày trên những con phố quen thuộc.
Ông Tuyên nhớ lại một kỷ niệm vui trong những ngày làm nghề. Có lần, ông chở 2 vị khách nước ngoài dạo quanh hồ Hoàn Kiếm. Do không quen sử dụng tiền Việt Nam, sau chuyến đi họ chỉ đưa cho ông 10.000 đồng. Nhận ra sự nhầm lẫn, ông chỉ cười và không giải thích thêm. “Thôi thì coi như một kỷ niệm đẹp. Niềm vui của tôi là được đưa khách đi ngắm Hà Nội bằng xích lô và thấy họ thích thú với thành phố này, mà có lẽ lái xích lô cũng là nghề cuối cùng mà tôi muốn gắn bó trong cuộc đời” - ông Tuyên chia sẻ.
Những câu chuyện nghề xích lô đôi khi đến từ những tình huống rất giản dị như vậy. Giá trị của xích lô không nằm ở mục đích sử dụng, mà nằm ở những câu chuyện về con người, về ký ức và về một Hà Nội đang đổi thay từng ngày. Bởi hơn cả một phương tiện, xích lô đã trở thành một di sản sống của đô thị - nơi mỗi chuyến xe là một hành trình kể chuyện, và mỗi người lái xe góp phần gìn giữ ký ức của phố phường Hà Nội, cũng như hình ảnh du lịch Thủ đô.
Hà Nội hôm nay đang đổi thay từng ngày, nơi những tòa nhà cao tầng mọc lên và nhịp sống ngày càng gấp gáp. Nhưng giữa tất cả những chuyển động đó, xích lô vẫn tồn tại như một nhịp chậm hiếm hoi. Không cạnh tranh về tốc độ, cũng không theo đuổi sự hiện đại, xe xích lô mang đến trải nghiệm khác: Khả năng quan sát, lắng nghe và cảm nhận thành phố theo một cách khác.
Khi bánh xe lăn chậm qua những con phố cổ, khi người lái xe chia sẻ một câu chuyện cũ, khi du khách lặng im ngắm nhìn cuộc sống trôi qua trước mắt, đó là lúc Hà Nội hiện lên không phải như một đô thị ồn ào, mà như một ký ức đang tiếp diễn. Có lẽ chính trong sự chậm rãi ấy, xích lô vẫn giữ được vai trò đặc biệt của mình: Không chỉ chở người, mà còn chở cả một phần ký ức của Hà Nội.
