Văn hóa liêm chính - "Hệ miễn dịch" xã hội trước tham nhũng

Trên cơ sở tổng kết 20 năm kiên trì, quyết liệt triển khai công tác phòng, chống tham nhũng, lãng phí, tiêu cực với quyết tâm chính trị cao, không có vùng cấm, không có ngoại lệ, Việt Nam đã đạt được nhiều kết quả rất quan trọng. Tuy nhiên, tham nhũng, lãng phí, tiêu cực trên một số lĩnh vực vẫn diễn biến phức tạp, nghiêm trọng và ngày càng tinh vi hơn, tiếp tục là nguy cơ đe dọa sự tồn vong của Đảng và chế độ.

Trong bối cảnh đó, việc Nghị quyết số 04-NQ/TW nhấn mạnh khái niệm “liêm chính” tới 14 lần mang ý nghĩa chiến lược, thể hiện bước chuyển quan trọng từ tư duy “chống tham nhũng” sangxây dựng nền quản trị liêm chính. Đây là cách tiếp cận kết hợp hài hòa giữa “chống”và “phòng”, trong đó coi phòng ngừa từ gốc là giải pháp căn cơ, lâu dài nhằm tạodựng sức đề kháng nội sinh trước nguy cơ tham nhũng, tiêu cực.

Theo PGS.TS Đào Duy Quát,nguyên Phó Trưởng Ban Thường trực Ban Tư tưởng – Văn hóa Trung ương, nếu nhìn sâu hơn vào bản chất, tham nhũng không đơn thuần là hành vi vi phạm pháp luật. Gốc rễ của nó nằm ở đạo đức công vụ, văn hóa quyền lực và hệ giá trị của đội ngũ cán bộ. Một hệ thống có thể được trang bị rất nhiều quy định, quy trình và cơ chế kiểm soát, nhưng nếu những người thực thi quyền lực thiếu liêm chính thì các cơ chế đó vẫn có thể bị vô hiệu hóa hoặc bị lợi dụng vì mục đích cá nhân.

Chính vì vậy, Đảng ngày càng nhận thức rõ rằng, muốn phòng, chống tham nhũng một cách căn cơ, bền vững thì trước hết phải bồi đắp văn hóa liêm chính cho đội ngũ cán bộ, công chức,viên chức. Đây là mô hình cốt lõi cho sự hình thành một nền quản trị liêm chính.

Liêm chính trước hết là sự trung thực, ngay thẳng, minh bạch, đặt lợi ích quốc gia, dân tộc và lợi ích của nhân dân lên trên lợi ích cá nhân. Người có liêm chính không chỉ không tham nhũng mà còn không chấp nhận những biểu hiện thiếu minh bạch, không lợi dụng chức vụ, quyền hạn để tạo lợi thế cho bản thân, gia đình hay nhóm lợi ích.

Có thể nói, việc đề cao liêm chính trong Nghị quyết số 04-NQ/TW chính là sự kế thừa và phát triển tư tưởng Hồ Chí Minh trong điều kiện xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa và nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa hiện nay. Đương thời, Chủ tịch Hồ Chí Minh nhiều lần nhấn mạnh các phẩm chất “cần, kiệm, liêm, chính, chí công vô tư” và coi “liêm” là một trong những chuẩn mực cốt lõi của người cán bộ. Người có chức vụ càng lớn thì càng phải giữ gìn sự liêm khiết, bởi quyền lực càng nhiều thì nguy cơ tha hóa càng cao.

Đáng chú ý, Nghị quyếtkhông xem liêm chính đơn thuần là phẩm chất cá nhân, mà coi đó là thuộc tính củacả hệ thống quản trị. Trên thế giới, "liêm chính công" (publicintegrity) từ lâu đã là thước đo chất lượng quản trị quốc gia. Một nền quản trịliêm chính đòi hỏi quyền lực phải được thực thi công khai, có trách nhiệm giảitrình và được kiểm soát hiệu quả.

PGS.TS Đào Duy Quát cho rằngmột trong những điểm mới rất quan trọng của Nghị quyết số 04-NQ/TW là đặt vấn đềxây dựng “văn hóa liêm chính”.

Nếu trước đây công tác phòng, chống tham nhũng chủ yếu được nhìn nhận dưới góc độ pháp luật, kỷ luật và kiểm soát quyền lực thì nay vấn đề được tiếp cận ở tầng sâu hơn, đó là xây dựng văn hóa liêm chính trong toàn xã hội. Cách tiếp cận này xuất phát từ nhận thức rằng tham nhũng không chỉ là hiện tượng cá nhân vi phạm pháp luật mà còn là sản phẩm của sự suy thoái của môi trường văn hóa, hệ giá trị xã hội và các chuẩn mực ứng xử với mức độ khác nhau nhưng lại được chấp nhận hoặc dung dưỡng trong một số không ít tổ chức và cộng đồng.

Điều này đặc biệt có ý nghĩa trong bối cảnh đất nước đang bước vào giai đoạn phát triển mới với yêu cầu đẩy mạnh chuyển đổi số, phát triển kinh tế số, xã hội số, đổi mới sáng tạo và hội nhập quốc tế sâu rộng. Khi các nguồn lực phát triển kinh tế ngày càng lớn, các dự án đầu tư ngày càng phức tạp và các mối quan hệ lợi ích ngày càng đa dạng thì nguy cơ phát sinh tham nhũng, tiêu cực cũng trở nên tinh vi hơn. Nếu chỉ dựa vào kiểm tra, thanh tra hay xử lý vi phạm thì khó có thể theo kịp tốc độ vận động của thực tiễn.

Do vậy, công cuộc phòng,chống tham nhũng buộc phải chuyển từ giai đoạn xử lý mạnh mẽ sang giai đoạnphòng ngừa bền vững. Muốn phòng ngừa từ gốc thì phải xây dựng được môi trườngxã hội mà trong đó các giá trị liêm chính được hình thành từ gia đình, nhà trường,cơ quan, doanh nghiệp và cộng đồng.

Bài học từ thực tiễn kiểmtra, kỷ luật cho thấy, những đại án tham nhũng lớn hầu hết đều bắt đầu từ nhữngvi phạm rất nhỏ. Quá trình tha hóa quyền lực diễn ra từng bước, bắt đầu từ sự dễdãi trong đạo đức công vụ, từ những ngoại lệ nhỏ được chấp nhận và những lợiích cá nhân được ngụy biện bằng nhiều lý do. Vì vậy, giáo dục liêm chính hiệnnay phải chuyển dịch mạnh mẽ từ tư duy "chờ sai phạm hoàn thành để xửlý" sang hướng "nhận diện sớm và ngăn chặn từ xa các nguy cơ".

Theo PGS.TS Đào Duy Quát,yêu cầu cốt lõi đầu tiên là phải nâng cao nhận thức về "xung đột lợi ích". Trong nhiều trường hợp, cán bộ không trực tiếp nhận hối lộ nhưng lại tham gia vào quá trình ra quyết định liên quan tới người thân, doanh nghiệp quen biết hoặc những lợi ích mà bản thân có liên quan. Đây là môi trường rất dễ phát sinh tiêu cực. Giáo dục liêm chính cần giúp cán bộ hiểu rằng xung đột lợi ích không đồng nghĩa với tham nhũng nhưng nếu không được công khai và kiểm soát thì rất dễ dẫn tới tham nhũng.

Bên cạnh đó, hệ thống giáo dục công vụ cần giúp cán bộ nhận diện rõ các biểu hiện như lạm dụng quyền hạn, ưu tiên không chính đáng, sử dụng tài sản công vào việc riêng, hay tác động vào công tác tuyển dụng, bổ nhiệm cán bộ. Những hành vi này vốn hay bị coi nhẹ là “chuyện nhỏ”, nhưng chính chúng làm xói mòn tính công bằng, phá vỡ kỷ cương và tạo tiền đề cho những sai phạm nghiêm trọng sau này.

Đặc biệt, mục tiêu cao nhấtcủa giáo dục liêm chính là phải triệt tiêu tư duy “xin - cho” vốn đã bén rễ sâutrong cơ chế quản lý cũ. Khi quyền tiếp cận nguồn lực, cơ hội đầu tư vẫn phụthuộc vào sự phê duyệt mang tính chủ quan của người có thẩm quyền, nguy cơ nảysinh đặc quyền và trục lợi là tất yếu.

Để làm được điều đó, giáo dục liêm chính không thể là những đợt phát động phong trào ngắn hạn, mà phải là một quá trình liên tục, xuyên suốt từ ghế nhà trường cho đến công sở. Khi mỗi cá nhân tự nhận biết được các “vùng xám” của đạo đức công vụ và biết cách tự kiểm soát hành vi, nguy cơ tham nhũng sẽ được loại bỏ ngay từ giai đoạn sớm nhất.

Tác giả: Diệp Thảo