Xe khách giường nằm từ lâu đã trở thành phương tiện vận tải phổ biến tại nhiều quốc gia nhờ đáp ứng tốt nhu cầu đi lại trên các chặng đường dài. So với đường sắt, loại hình này mang lại sự linh hoạt hơn về lộ trình, trong khi chi phí lại thấp hơn đáng kể so với hàng không.
Dù vậy, xe khách giường nằm đang bộc lộ nhiều nguy cơ mất an toàn. Số vụ tai nạn và thương vong liên quan đến loại phương tiện này có xu hướng gia tăng trong những năm gần đây, khiến nhiều quốc gia phải siết chặt quản lý, thậm chí ban hành lệnh cấm hoặc hạn chế hoạt động của loại phương tiện từng bị ví như “hung thần xa lộ”.
Biến mất ở Trung Quốc
Vào đầu những năm 1990 khi mạng lưới đường sắt của nước này còn kém phát triển, không đáp ứng được nhu cầu đi lại của người dân, xe giường nằm bắt đầu được đưa vào hoạt động tại Trung Quốc. Ngay cả ở những nơi có hệ thống đường sắt phát triển, xe giường nằm vẫn hút khách vì sự tiện lợi.
Tại Bắc Kinh, trước khi có lệnh cấm xe giường nằm, cứ mỗi 30 phút lại có một xe xuất phát đi khu tự trị Nội Mông, phục vụ giới buôn hàng. Họ có thể đến nơi, nhập hàng, rồi quay lại ngay trong ngày. Dù giá vé cao hơn tàu khoảng 360.000 đồng, nhưng xe giường nằm vẫn được lựa chọn vì khung giờ linh hoạt, khả năng vận chuyển hàng hóa cao và tránh được tình trạng khan vé vào mùa cao điểm.
Tuy nhiên, kể từ vụ tai nạn xe khách giường nằm chở gần 40 người bất ngờ đâm vào xe bồn chở methanol trên cao tốc gần thành phố Diên An, tỉnh Thiểm Tây khiến 36 người thiệt mạng cùng hàng loạt vụ tai nạn liên quan đến xe giường nằm trước đó, Trung Quốc bắt đầu siết chặt quản lý loại phương tiện này.
Ban đầu, chính quyền Trung Quốc yêu cầu lắp GPS, camera giám sát trên xe, cấm xe hoạt động đêm về sáng, trong khoảng 2 - 5h và ban hành lệnh ngừng sản xuất xe giường nằm, chỉ đạo cơ quan an toàn lao động triển khai biện pháp để đảm bảo nhà sản xuất tuân thủ lệnh này.
Sau đó, Trung Quốc tiếp tục ban hành luật yêu cầu có 2 tài xế trên xe giường nằm thay phiên nhau lái trong những chuyến đi dài. Đồng thời, Trung Quốc không áp dụng biện pháp “cấm sạch” ngay lập tức, mà dần dần giảm số lượng phương tiện loại này thông qua kiểm tra, quy định kỹ thuật và thay đổi trong chính sách vận tải.
Sau lệnh cấm, một trong những phương tiện thay thế xe giường nằm là xe ghế ngả - loại xe buýt có ghế có thể ngả về phía sau một phần, vừa đảm bảo mức độ thoải mái cho hành khách, vừa an toàn hơn trong vận hành.
Về lâu dài, các chuyên gia cho rằng Trung Quốc có thể đầu tư mạnh hơn vào hệ thống giao thông an toàn như đường sắt. Từ đó, tàu cao tốc trở thành lựa chọn của nhiều người dân nước này với ưu điểm như tốc độ cao, an toàn, thời gian di chuyển linh hoạt, đúng giờ và chi phí hợp lý.
Đến nay, mạng lưới đường sắt cao tốc (HSR) của Trung Quốc thuộc loại lớn nhất và phủ rộng nhất thế giới, với tổng chiều dài hơn 40.000km, gồm những tuyến mới đi vào hoạt động có tốc độ lên tới 200 - 380km/h.
Bước đi của các nước châu Âu
Tại châu Âu, Đức cấm xe khách giường nằm lưu thông từ năm 2006 sau hàng loạt vụ tai nạn nghiêm trọng khiến nhiều hành khách bị hất văng khỏi phương tiện. Theo các nhà lập pháp nước này, thiết kế giường nằm không bảo đảm việc sử dụng dây đai an toàn để cố định cơ thể một cách hiệu quả, làm gia tăng nguy cơ chấn thương khi xảy ra va chạm.
Đến năm 2010, tòa án Đức tiếp tục giữ nguyên lệnh cấm khi bác đơn kháng cáo của một doanh nghiệp vận hành xe khách giường nằm với lập luận rằng quy định này trái với luật của Liên minh châu Âu (EU). Hội đồng xét xử cho rằng EU chưa có quy định thống nhất về việc cho phép loại phương tiện này lưu hành, vì vậy lệnh cấm do Đức ban hành vẫn hoàn toàn có giá trị pháp lý và trở thành một tiền lệ đáng chú ý.
Trong khi đó, tại Mỹ, Anh và nhiều quốc gia châu Âu khác, xe giường nằm không bị cấm hoàn toàn. Tuy nhiên, do tiêu chuẩn an toàn ngày càng nghiêm ngặt, liên tiếp xảy ra những vụ tai nạn nghiêm trọng cùng với hiệu quả kinh doanh không cao vì lượng khách không đủ bù đắp chi phí vận hành, loại hình vận tải hành khách này hiện không còn được sử dụng rộng rãi như trước.
Dù không có quy định riêng biệt dành cho xe giường nằm nhưng nhiều quốc gia châu Âu hiện đang áp dụng quy chuẩn UN/ECE R107 - một tiêu chuẩn của Liên hợp quốc do Ủy ban Kinh tế châu Âu (UNECE) ban hành - dành cho xe buýt và xe khách đường dài, bao gồm cả loại hình xe giường nằm.
Cụ thể, xe giường nằm ở châu Âu được quản lý nghiêm ngặt về tiêu chuẩn an toàn, từ thiết kế xe, dây an toàn đến quy định về thời gian lái của tài xế và đảm bảo lối thoát hiểm hiệu quả trong các tình huống khẩn cấp.
Một trong những nội dung được các quốc gia châu Âu đặc biệt quan tâm khi khai thác xe khách giường nằm là khả năng sơ tán hành khách trong các vụ tai nạn nghiêm trọng. Thực tế cho thấy, ở nhiều vụ va chạm với cường độ lớn, hành khách thường không thể tiếp cận lối thoát hiểm do bị thương nặng hoặc cửa xe bị biến dạng, mắc kẹt sau cú va chạm.
Mặc dù các quy định hiện hành yêu cầu trang bị cửa thoát hiểm, nhiều chuyên gia về an toàn giao thông tại châu Âu vẫn cho rằng cần tiếp tục bổ sung các giải pháp kỹ thuật tiên tiến nhằm nâng cao hiệu quả cứu hộ và tăng khả năng bảo vệ hành khách.
