Cặp gấu trúc lớn Ping Ping và Fu Shuang ngày 27/9 đã tới sân bay quốc tế Hartsfield-Jackson Atlanta trên chiếc Boeing 777 mang biểu tượng gấu trúc, được gọi là “FedEx Panda Express”. Đây là lần đầu tiên Vườn thú Atlanta đón gấu trúc trở lại kể từ khi 4 cá thể cuối cùng tại đây được đưa về Trung Quốc vào tháng 10/2024.
Ping Ping và Fu Shuang đều sinh năm 2020 tại Cơ sở Nghiên cứu nhân giống gấu trúc lớn Thành Đô, Trung Quốc. Cặp con gấu trúc sẽ trải qua khoảng một tháng cách ly tại khu nuôi gấu trúc mới của Vườn thú Atlanta trước khi được ra mắt công chúng.
Cặp gấu trúc được đưa tới Mỹ theo thỏa thuận hợp tác nghiên cứu bảo tồn mới giữa Vườn thú Atlanta và Hiệp hội Bảo tồn Động vật Hoang dã Trung Quốc. Theo đó, chúng sẽ ở Atlanta trong 10 năm. Vườn thú Atlanta hiện là một trong ba vườn thú tại Mỹ có gấu trúc lớn, cùng Vườn thú Quốc gia Smithsonian ở Washington D.C. và Vườn thú San Diego.
“Gấu trúc lớn từ lâu đã là sứ giả hữu nghị giữa nhân dân Trung Quốc và Mỹ”, Chủ tịch Tập Cận Bình nói tại Nhà Trắng tuần trước khi thông báo Ping Ping và Fu Shuang sẽ sớm tới ngôi nhà mới tại Vườn thú Atlanta.
Việc Trung Quốc đưa cặp gấu trúc tới Atlanta tiếp nối một truyền thống ngoại giao đã tồn tại nhiều thập kỷ và đặc biệt gắn liền với chuyến thăm Trung Quốc lịch sử của Tổng thống Mỹ Richard Nixon năm 1972.
Từ biểu tượng hữu nghị…
Trong thế kỷ 20, gấu trúc trở thành một phần trong hoạt động ngoại giao của Trung Quốc. Sau khi nước Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa được thành lập năm 1949, Bắc Kinh đã gửi gấu trúc tới một số quốc gia có quan hệ hữu nghị, trong đó có Liên Xô và Triều Tiên.
Gấu trúc tạo cho Trung Quốc một lợi thế ngoại giao khá đặc biệt, bởi trong tự nhiên loài này chỉ sinh sống tại Trung Quốc. Việc một quốc gia được tiếp nhận gấu trúc vì thế thường được xem là biểu tượng của thiện chí và quan hệ hợp tác.
Sức hút của gấu trúc cũng vượt ra ngoài phạm vi ngoại giao chính thức. Những con vật này thường thu hút lượng lớn khách tham quan tại các vườn thú, qua đó góp phần tạo sự quan tâm của công chúng đối với Trung Quốc.
Giai đoạn nổi tiếng nhất của “ngoại giao gấu trúc” giữa Mỹ và Trung Quốc diễn ra sau chuyến thăm Trung Quốc của Tổng thống Richard Nixon vào tháng 2/1972. Chuyến thăm góp phần chấm dứt hơn hai thập kỷ xa cách giữa Washington và Bắc Kinh, dù hai nước phải tới năm 1979 mới chính thức thiết lập quan hệ ngoại giao.
Trong chuyến đi, Đệ nhất phu nhân Mỹ Pat Nixon bày tỏ sự yêu thích đối với gấu trúc sau khi nhìn thấy loài vật này tại một vườn thú ở Bắc Kinh. Thủ tướng Trung Quốc Chu Ân Lai sau đó đề nghị tặng hai gấu trúc cho người dân Mỹ.
Ling-Ling và Hsing-Hsing được đưa tới Vườn thú Quốc gia Smithsonian ở Washington và nhanh chóng trở thành tâm điểm chú ý. Hơn 20.000 người tới xem chúng ngay trong ngày đầu tiên. Vào ngày Chủ nhật tiếp theo, khoảng 75.000 người xếp hàng, với dòng người kéo dài khoảng 400 m để được nhìn thấy cặp gấu trúc.
Đáp lại món quà của Trung Quốc, Mỹ gửi tới nước này một cặp bò xạ hương mang tên Milton và Matilda. Hai con bò xạ hương có khởi đầu khó khăn hơn. Tạp chí Time khi đó cho biết chúng gặp vấn đề về sức khỏe sau khi tới môi trường mới, nhưng sau đó đã hồi phục.
… đến hợp tác bảo tồn
Từ những năm 1980, Trung Quốc dần chấm dứt việc tặng gấu trúc cho nước ngoài và chuyển sang hình thức cho mượn. Theo thời gian, các thỏa thuận dài hạn về nghiên cứu và bảo tồn trở thành cơ sở để đưa gấu trúc tới những vườn thú ở nước ngoài.
Các thỏa thuận hiện nay thường kéo dài khoảng 10 năm và có thể kèm khoản đóng góp khoảng 1 triệu USD mỗi năm cho một cặp gấu trúc. Theo cơ chế này, những con gấu trúc được đưa ra nước ngoài cũng như con của chúng sinh ra tại đó vẫn thuộc sở hữu của Trung Quốc.
Sự thay đổi từ tặng sang cho mượn cũng khiến hoạt động này ngày càng gắn với mục tiêu bảo tồn. Các vườn thú tham gia đóng góp kinh phí và chuyên môn cho hoạt động nhân giống, nghiên cứu cũng như bảo vệ môi trường sống tự nhiên của gấu trúc.
Cơ quan Cá và Động vật Hoang dã Mỹ đưa gấu trúc lớn vào danh sách động vật nguy cấp năm 1984. Đến năm 1998, cơ quan này áp dụng chính sách cấp phép nhập khẩu gấu trúc theo hướng bảo tồn, yêu cầu việc đưa gấu trúc vào Mỹ phải trực tiếp đóng góp cho công tác bảo vệ quần thể trong tự nhiên, thay vì chỉ phục vụ các chương trình trưng bày thương mại ngắn hạn.
Các chương trình hợp tác đã đem lại những kết quả đáng kể. Theo truyền thông nhà nước Trung Quốc, các vườn thú Mỹ đã nhân giống thành công 17 gấu trúc con, trong đó 6 con tại San Diego, 4 con tại Washington và 7 con tại Atlanta.
Năm 2016, Liên minh Bảo tồn Thiên nhiên Quốc tế (IUCN) đã phân loại lại gấu trúc lớn từ loài “nguy cấp” sang “dễ bị tổn thương”, dựa trên cơ sở số lượng cá thể đã tăng 17% trong một thập kỷ tính đến năm 2014. Tỷ lệ này được ghi nhận từ cuộc điều tra trên toàn Trung Quốc, trong đó khi nhận 1.964 cá thể sống trong tự nhiên. Theo Quỹ Quốc tế Bảo vệ Thiên nhiên (WWF), hiện số lượng gấu trúc được ước tính vào khoảng gần 1.900 con, phần lớn sống trong các khu bảo tồn tại Trung Quốc.
Gấu trúc và những biến động trong quan hệ Mỹ - Trung
Việc gấu trúc tới hoặc rời khỏi một quốc gia thường nhận được sự chú ý vượt xa phạm vi của các vườn thú. Trong những năm quan hệ Mỹ - Trung gia tăng căng thẳng, việc gấu trúc lần lượt rời khỏi các vườn thú Mỹ cũng trở thành một hình ảnh được nhiều người liên hệ với những biến động trong quan hệ song phương.
Tháng 11/2023, Vườn thú Quốc gia Smithsonian đưa 3 gấu trúc trở lại Trung Quốc sau khi thỏa thuận cho mượn hết hạn. Khi đó, Vườn thú Atlanta trở thành vườn thú duy nhất ở Mỹ còn nuôi gấu trúc lớn.
Cũng trong tháng đó, sau cuộc gặp với Tổng thống Mỹ khi đó là ông Joe Biden tại California, Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình cho biết Bắc Kinh sẵn sàng tiếp tục hợp tác với Mỹ trong lĩnh vực bảo tồn gấu trúc, giữa lúc hai bên tìm cách ổn định quan hệ.
Một cặp gấu trúc mới tới San Diego vào tháng 6/2024. Đến tháng 10 cùng năm, 4 gấu trúc của Vườn thú Atlanta được đưa về Trung Quốc, trước khi một cặp khác được đưa tới Washington vào cuối tháng đó.
Trước khi Ping Ping và Fu Shuang tới Atlanta, Mỹ có 4 gấu trúc lớn. Sự xuất hiện của hai cá thể mới nâng tổng số lên 6, vẫn thấp hơn đáng kể so với mức cao nhất từng được ghi nhận là 15 con.
Tuy nhiên, việc gấu trúc xuất hiện hay rời đi không phải lúc nào cũng phản ánh trực tiếp trạng thái quan hệ ngoại giao. Các quyết định này còn phụ thuộc vào thời hạn thỏa thuận, độ tuổi của từng cá thể, yêu cầu nhân giống và các chương trình nghiên cứu, bảo tồn giữa các vườn thú với phía Trung Quốc.
Ngoại giao gấu trúc bước sang giai đoạn mới
Chương trình hợp tác gấu trúc đầu tiên của Vườn thú Atlanta bắt đầu năm 1999 và kéo dài 25 năm. Cặp gấu trúc Lun Lun và Yang Yang sinh 7 con trong thời gian sống tại đây, trong đó có hai cặp sinh đôi. Đến tháng 10/2024, Lun Lun, Yang Yang cùng hai con nhỏ nhất là Ya Lun và Xi Lun trở về Trung Quốc, khép lại giai đoạn đầu của chương trình.
Tháng 4/2026, Vườn thú Atlanta thông báo đạt thỏa thuận hợp tác bảo tồn mới với Hiệp hội Bảo tồn Động vật Hoang dã Trung Quốc, mở đường cho Ping Ping và Fu Shuang tới Mỹ.
Với Vườn thú Atlanta, sự xuất hiện của hai gấu trúc không chỉ khôi phục một trong những điểm thu hút nổi tiếng nhất của vườn thú mà còn nối lại chương trình nghiên cứu và bảo tồn đã kéo dài nhiều năm.
Với Trung Quốc, đây tiếp tục là một kênh hợp tác với Mỹ thông qua loài vật từ lâu đã nhận được sự yêu thích của công chúng nước này.
Ping Ping và Fu Shuang khó có thể tác động trực tiếp tới những khác biệt giữa Washington và Bắc Kinh về thương mại, công nghệ hay các vấn đề địa chính trị. Tuy nhiên, hành trình của chúng cho thấy giữa lúc cạnh tranh Mỹ - Trung tiếp diễn, hai nước vẫn duy trì một số lĩnh vực hợp tác đã hình thành qua nhiều thập kỷ.
