Khi tiền phạt chiếm phần lớn thu nhập
Theo Nghị định 168, người đi xe máy vượt đèn đỏ hoặc đi ngược chiều đường một chiều bị phạt 4-6 triệu đồng; người lái ô tô bị phạt 18-20 triệu đồng. Cục Thống kê cho biết thu nhập bình quân của người lao động trong chín tháng năm 2026 là 9,1 triệu đồng/tháng, ở nông thôn là 8 triệu đồng. Tiền phạt xe máy bằng 44-66% mức thu nhập bình quân tháng cả nước; với ô tô là 198-220%.
Tại Singapore, ô tô và xe máy hạng nhẹ vượt đèn đỏ bị phạt 400 SGD (khoảng 8 triệu VNĐ) và trừ 12 điểm; đi ngược chiều theo biển báo bị phạt 200 SGD, trừ 6 điểm. So với thu nhập trung vị 5.000 SGD/tháng của lao động cư trú làm việc toàn thời gian năm 2025, hai mức phạt bằng khoảng 8% và 4%.
Tại Anh, vượt đèn đỏ thuộc diện phạt cố định chịu mức 100 bảng và ba điểm giấy phép; ra tòa có thể bị xử lý nặng hơn. Thu nhập trung vị của lao động toàn thời gian tháng 4/2026 khoảng 3.515 bảng/tháng, nên tiền phạt bằng 2,8%. Ở New York (Mỹ), vượt đèn đỏ do camera ghi nhận bị phạt 50 USD, không trừ điểm giấy phép. Các hệ thống pháp luật và cách thống kê thu nhập khác nhau, nên đây chỉ là đối chiếu tham khảo.
Điều đáng bàn là phần thu nhập còn lại sau chi phí sinh hoạt. Với người chạy xe công nghệ, tiền phạt năm triệu đồng có thể bằng khoản tiền gia đình dựa vào để trả tiền nhà, mua thực phẩm, thuốc men và lo việc học cho con. Nếu phải vay để nộp phạt, tiền lãi và nghĩa vụ trả nợ có thể tiếp tục thu hẹp chi tiêu thiết yếu. Khi thu nhập vốn bấp bênh, một cú sốc tài chính có nguy cơ đẩy cả hộ gia đình vào vòng xoáy nợ nần, thậm chí nghèo đói, chứ không chỉ làm người cầm lái mất tiền.
Con cái không vi phạm vẫn có thể bị ảnh hưởng chuyện học hành; người thân phụ thuộc phải chịu thiếu thốn trong sinh hoạt. Khó khăn kéo dài còn có nguy cơ đẩy gia đình đến tín dụng đen, đặt thêm gánh nặng lên an sinh xã hội. Chưa có dữ liệu xác định những hệ lụy này phổ biến đến đâu, nhưng đánh giá chính sách không thể bỏ qua.
Răn đe phải có sức nặng với cả người giàu
Vượt đèn đỏ, đi ngược chiều có thể cướp đi tính mạng người khác. Nghèo khó không làm giảm nghĩa vụ chấp hành luật; người có khả năng bồi thường hạn chế càng phải thận trọng, bởi nạn nhân và gia đình họ cũng có thể mất sinh kế. Không thể viện dẫn hoàn cảnh khó khăn để dung thứ hành vi gây nguy hiểm.
Nhưng cùng khoản phạt năm triệu đồng, người thu nhập thấp có thể phải dành phần lớn tiền lương, còn người thu nhập rất cao có thể xem như chi phí không đáng kể. Áp dụng một số tiền như nhau không đồng nghĩa sức răn đe như nhau. Chế tài cần khiến cả người giàu lẫn người nghèo cân nhắc hậu quả trước khi vi phạm.
Cũng không thể đặt toàn bộ kỳ vọng vào tiền phạt. Khả năng phát hiện, chứng cứ chính xác, xử lý công bằng và giải quyết khiếu nại kịp thời quyết định việc người dân có tin rằng vi phạm khó thoát bị xử lý. Cơ chế trừ điểm giấy phép lái xe và xử lý tái phạm phải được thực hiện nghiêm, để người có tiền không thể xem nộp phạt là mua quyền coi thường quy tắc giao thông.
Cơ quan quản lý cũng có trách nhiệm tạo điều kiện chấp hành: khắc phục ùn tắc, điểm quay đầu bất hợp lý, đèn khó quan sát, vạch sơn mờ và biển báo thiếu rõ ràng. Bất cập đường sá không biện minh cho vi phạm; song chất lượng tổ chức giao thông cũng góp phần hình thành thói quen tuân thủ. Văn hóa giao thông cần cả ý thức tôn trọng tính mạng và sự công bằng trong thực thi pháp luật.
Phạt nghiêm, nhưng đừng dồn người dân vào đường cùng
Chế tài cần phân biệt mức độ nguy hiểm, tính chất lỗi, tái phạm và các tình tiết tăng nặng, giảm nhẹ hợp pháp. Người cố ý vi phạm gây nguy hiểm phải bị xử lý nghiêm dù giàu hay nghèo. Cũng có thể nghiên cứu mức phạt gắn với thu nhập, song việc xác minh thu nhập của lao động phi chính thức ở Việt Nam không đơn giản.
Trước mắt, cần xem lại điều kiện nộp phạt nhiều lần. Quy định hiện hành đặt ngưỡng từ 15 triệu đồng đối với cá nhân và yêu cầu có khó khăn đặc biệt về kinh tế cùng những điều kiện khác. Người bị phạt xe máy 4-6 triệu đồng không thuộc diện này, dù có thể không đủ khả năng nộp ngay. Cho phép người thực sự khó khăn trả theo kỳ, với xác minh và thời hạn rõ ràng, không phải xóa trách nhiệm mà là hạn chế tác động dồn cục lên sinh kế gia đình.
Sau gần hai năm thực hiện Nghị định 168, cần công bố đánh giá số vụ vi phạm, tái phạm, thương vong, tỷ lệ thi hành quyết định và tác động đối với các nhóm thu nhập. Dữ liệu ấy mới giúp xác định mức phạt nào thật sự cần thiết, biện pháp nào phải điều chỉnh.
Pháp luật phải bảo vệ tính mạng người đi đường mà không gây thêm tổn thất không cần thiết cho gia đình người vi phạm. Người nghèo không được đánh đổi an toàn để mưu sinh; người giàu không thể coi tiền phạt là giá phải trả để coi thường tính mạng người khác. Thiệu quả của sự nghiêm minh là đường phố an toàn hơn, không phải tiền phạt thu về.
.jpeg "Tiếng hát hữu nghị Việt – Trung 2026: Kết nối tình hữu nghị qua âm nhạc")
