Chiều 2/9/1945, tại Quảng trường Ba Đình, Chủ tịch Hồ Chí Minh đọc Tuyên ngôn Độc lập, khai sinh nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa, mở ra kỷ nguyên độc lập, tự do của dân tộc.
81 năm sau, những hình ảnh của ngày lịch sử ấy vẫn được lưu giữ qua những thước phim, bức ảnh và ký ức. Nhưng được đứng giữa Quảng trường Ba Đình, nhìn lên lễ đài, nghe lời Tuyên ngôn giữa không khí của ngày đầu độc lập vẫn là điều nhiều thế hệ chỉ có thể hình dung.
Với công nghệ thực tế ảo, cuộc “Trở về thời khắc thiêng liêng“ ấy nay được tái hiện. Và với những cựu binh từng dành tuổi trẻ đi qua chiến tranh, chuyến “xuyên không” về ngày 2/9/1945 còn gợi lại nhiều ký ức, cả về những đồng đội đã không kịp nhìn thấy ngày hòa bình.
“Giá như đồng đội tôi cũng được trở về”
Chia sẻ việc có thể trở về Quảng trường Ba Đình ngày 2/9/1945, ông Nguyễn Đức Thọ - người nổ phát B40 đầu tiên mở màn trận cầu Rạch Chiếc - nói, người ông muốn đưa theo trước tiên là con và cháu. Người cựu binh mong các thế hệ sau trong gia đình mình có thể tận mắt chứng kiến thời khắc đất nước tuyên bố độc lập, để hiểu hơn con đường mà cha ông đã đi và cái giá của cuộc sống hòa bình hôm nay.
Cựu binh Nguyễn Đức Thọ - người nổ phát B40 đầu tiên mở màn trận cầu Rạch Chiếc năm 1975.
Nhắc đến hai tiếng “độc lập”, ông Thọ lại nhớ những đồng đội đã nằm xuống khi ngày hòa bình chỉ còn tính bằng ngày.
“Trong cuộc kháng chiến, nhiều đồng đội của tôi đã ngã xuống trước ngưỡng cửa hòa bình. Điều day dứt nhất là họ không có cơ hội chứng kiến giây phút đất nước hòa bình, độc lập. Nếu có cơ hội, tôi rất mong những người đồng đội ấy cũng được cùng mình trở lại những thời khắc lịch sử đặc biệt của đất nước, dân tộc”, ông nói.
Nỗi day dứt ấy theo ông từ trận cầu Rạch Chiếc cuối tháng 4/1975.
Ông Thọ sinh năm 1955 tại Quảng Yên, Thanh Hóa, nhập ngũ năm 1972 vào Lữ đoàn 126 Đặc công Hải quân, sau đó được bổ sung vào Lữ đoàn 316 Đặc công - Biệt động, Bộ Tham mưu Miền B2. Những ngày cuối tháng 4/1975, đơn vị ông được giao nhiệm vụ đánh chiếm và giữ cầu Rạch Chiếc, bảo đảm cửa ngõ để các cánh quân chủ lực tiến vào giải phóng Sài Gòn. Rạng sáng 27/4, Nguyễn Đức Thọ được giao bắn phát B40 đầu tiên mở màn trận đánh.
Hơn nửa thế kỷ sau, ông vẫn nhớ rõ những người lính đã nằm lại trong trận chiến ấy.
Ông kể về người cán bộ chỉ huy đại đội tên Thành, bị thương gãy một chân nhưng nhất quyết không rời trận địa, sau đó bị thương lần thứ hai, gãy nốt chân còn lại mà vẫn bám trụ cùng đồng đội cho đến khi hy sinh.
Ông cũng nhớ Nguyễn Văn Thất, người đi sau cùng khi đơn vị rút lui, thấy đối phương tràn lên đã quay lại một mình chặn địch để đồng đội rút an toàn rồi chiến đấu đến viên đạn cuối cùng.
Theo lời ông Thọ, riêng bộ phận của ông có 52 người hy sinh trong trận cầu Rạch Chiếc nhưng chỉ tìm được 9 người. Nhiều người chiến đấu dưới sông nên sau trận đánh không thể tìm thấy thi thể.
“Đó là điều day dứt đến tận hôm nay”, ông chia sẻ.
Ông mong ước được cùng đồng đội “Trở về thời khắc thiêng liêng”.
Có lẽ vì đã đi qua những mất mát như vậy, với ông Thọ, việc được “trở về” ngày 2/9/1945 không đơn thuần là tò mò về một công nghệ mới. Khi nghe giới thiệu về chương trình sử dụng kính thực tế ảo để tái hiện không gian Quảng trường Ba Đình, ông nói mình “rất hào hứng và mong chờ”, bởi trước đây không ai nghĩ con người có thể “chạm” lại quá khứ bằng công nghệ.
“Việc được ‘chạm’ lại quá khứ có thể trở thành chất xúc tác để khơi lại những ký ức đã mai một theo thời gian. Tôi nghĩ đây là điều tuyệt vời mà công nghệ ngày nay mang lại, đặc biệt khi lớp trẻ đang làm chủ công nghệ để đưa con người trở lại quá khứ”, ông Thọ nói.
Theo ông, nếu những trải nghiệm như vậy giúp người trẻ hiểu thêm những gì thế hệ trước đã trải qua thì công nghệ không còn đơn thuần phục vụ giải trí, mà trở thành một cách để ký ức lịch sử tiếp tục được trao truyền.
Người lính từng bắn phát B40 đầu tiên mở màn trận cầu Rạch Chiếc cho biết ông chắc chắn sẽ có mặt tại Dinh Độc Lập. “Tôi nhất định sẽ tham gia, để xuyên không trở về thời khắc thiêng liêng ấy”, ông khẳng định.
“Trở về” để tạ ơn thế hệ đi trước
Ông Kiều Xuân Long, Trưởng Ban Liên lạc Truyền thống Kháng chiến, Ban Trí vận Khu ủy Sài Gòn - Gia Định, cũng đang chờ ngày được đeo kính VR để trở về không gian Ba Đình năm 1945.
Khi ấy ông còn nhỏ, không trực tiếp chứng kiến ngày lịch sử, nhưng những câu chuyện về mùa thu độc lập đã theo ông từ lời kể của cha và những người bạn của cha trong giới bác sĩ, trí thức Sài Gòn.
Cựu binh Kiều Xuân Long - Trưởng Ban Liên lạc Truyền thống Kháng chiến, Ban Trí vận Khu ủy Sài Gòn - Gia Định.
Theo những gì ông Long được nghe kể, tại Sài Gòn khi ấy cũng có một cuộc mít tinh hưởng ứng ngày Độc lập với sự tham gia của các bác sĩ, dược sĩ, trí thức và nhân sĩ. Sau này, trải qua nhiều biến động của đất nước, ông càng nhận ra ý nghĩa của những câu chuyện được nghe từ thuở nhỏ.
Trong hoàn cảnh thông tin hạn chế và tình hình chính trị phức tạp, vẫn có những trí thức, nhân sĩ ở Sài Gòn hướng về độc lập dân tộc. Với ông Long, đó là một biểu hiện đặc biệt của “lòng dân”.
Ký ức của ông về Chủ tịch Hồ Chí Minh cũng được hình thành theo cách như vậy. Người miền Nam khi ấy không có điều kiện thường xuyên nhìn thấy hình ảnh hay nghe Bác nói. Những thông tin về Người chủ yếu được truyền từ người này sang người khác, qua những người từ miền Bắc vào, những trí thức từng học tập ở Pháp trở về hoặc những người có điều kiện tiếp cận thông tin.
Ông nhớ người dân thường gọi Bác bằng cái tên gần gũi “Cụ Hồ”. Ngay trong những hoạt động bí mật giữa lòng đối phương, hình ảnh Cụ Hồ vẫn được nhắc đến như một biểu tượng, một niềm tin.
Bởi vậy, khi được giới thiệu về chương trình “Trở về thời khắc thiêng liêng”, ông Long đặc biệt quan tâm đến cách công nghệ có thể giúp những câu chuyện vốn chỉ được truyền lại bằng lời kể trở nên trực quan hơn.
“Trước đây, chúng ta chỉ có thể nghe người khác kể lại, còn bây giờ công nghệ cho phép con người tạo ra một không gian để sống lại những hình ảnh của quá khứ”, ông nói.
Theo ông Long, ý nghĩa lớn nhất không nằm ở việc những người lớn tuổi được thử một công nghệ mới mà ở khả năng giúp lớp trẻ hiểu rõ hơn về một giai đoạn họ chưa từng sống qua và vốn chủ yếu biết đến bằng sách vở, hình ảnh, tư liệu.
Với ông, “Trở về thời khắc thiêng liêng” không chỉ là một trải nghiệm công nghệ mà còn là dịp để tạ ơn thế hệ đi trước.
Việc chương trình được tổ chức tại Dinh Độc Lập càng khiến ông chờ đợi, bởi chính nơi này gắn với nhiều sự kiện của ngày 30/4/1975, tạo nên sự tiếp nối đặc biệt với không gian Ba Đình năm 1945 được tái hiện trong kính VR.
Nếu được lựa chọn người cùng mình trở về ngày 2/9/1945, ông Long nghĩ đến đồng đội. Những năm tháng hoạt động tại miền Nam khiến ông thấm thía rằng trong nhiều hoàn cảnh, ngay cả người thân cũng không thể ở bên nhau, còn đồng đội là những người đã cùng chia sẻ khó khăn, hiểm nguy và hiểu nhau nhiều nhất.
“Tôi rất mong chờ chương trình này. Tôi cảm thấy biết ơn những người tổ chức đã tạo ra một không gian để các thế hệ hôm nay có thể trở lại với thời khắc lịch sử của dân tộc, đồng thời tưởng nhớ và tri ân những thế hệ cha ông đã hy sinh để giành lại độc lập”, ông Long chia sẻ và khẳng định sẽ tham dự.
Với ông, đó “không chỉ là một trải nghiệm công nghệ mà còn là dịp để tạ ơn thế hệ đi trước”.
Từ Ba Đình năm 1945 đến Dinh Độc Lập năm 1975
Cựu binh Hoàng Minh Duyệt là một trong những người tham gia tiếp quản Ngân hàng Quốc gia và kho vàng của chính quyền Sài Gòn sau ngày 30/4/1975. Là người trực tiếp đi qua thời khắc đặc biệt của lịch sử, ông cho rằng càng trải qua chiến tranh càng thấm thía giá trị của hòa bình, độc lập.
Cựu binh Hoàng Minh Duyệt là một trong những người tham gia tiếp quản Ngân hàng Quốc gia và kho vàng của chính quyền Sài Gòn sau ngày 30/4/1975.
Sinh năm 1945, ông Duyệt không thể có ký ức về ngày Chủ tịch Hồ Chí Minh đọc Tuyên ngôn Độc lập. Hình ảnh Quảng trường Ba Đình đến với ông sau này qua sách báo, phim ảnh và những câu chuyện lịch sử.
Vì thế, khi biết công nghệ VR có thể đưa người trải nghiệm “trở về” Quảng trường Ba Đình ngày 2/9/1945, điều ông mong muốn nhất là được hòa vào dòng người của ngày Độc lập, cảm nhận niềm vui và tinh thần đoàn kết của dân tộc.
“Càng đi qua chiến tranh, tôi càng hiểu sâu sắc giá trị của hòa bình và độc lập”, ông nói.
Nhìn sự thay đổi của đất nước hôm nay, từ đường sá, nhà cửa đến đời sống người dân, ông vui vì những điều mà thế hệ mình từng mong mỏi đã dần trở thành hiện thực. Tuy nhiên, phía sau sự đổi thay ấy, theo ông, là sự hy sinh của biết bao đồng chí, đồng bào ở cả hai miền. Bởi vậy, độc lập và tự do không chỉ để tự hào mà còn nhắc những người đang sống phải nhớ đến những người đã không thể trở về.
Khi chúng tôi hỏi nếu được “xuyên không” về Quảng trường Ba Đình ngày 2/9/1945, ông Duyệt nói điều mình muốn chứng kiến nhất là không khí của hàng vạn người dân trong ngày lịch sử. Ông muốn nhìn thấy niềm vui trên những gương mặt khi Chủ tịch Hồ Chí Minh đọc Tuyên ngôn Độc lập, muốn cảm nhận tinh thần đoàn kết của một dân tộc vừa giành lại quyền tự quyết sau hơn 80 năm dưới ách đô hộ.
“Tôi muốn được sống lại khoảnh khắc Đảng và nhân dân cùng đồng lòng, một lòng thề với non sông đất nước phải giữ vững nền độc lập”, ông Duyệt chia sẻ.
Nếu có thể đưa ai đó đi cùng, ông muốn có gia đình, bạn bè và những đồng chí, đồng đội từng sát cánh với mình trong những năm tháng chiến tranh.
Tài liệu cựu binh Hoàng Minh Duyệt lưu giữ về số vàng tiếp nhận ngày 1/5/1975.
Điều khiến ông Duyệt đặc biệt thích thú là hành trình “trở về Ba Đình” lần này lại bắt đầu từ Dinh Độc Lập. Theo ông, việc đặt trải nghiệm về ngày 2/9/1945 trong một địa danh gắn với ngày 30/4/1975 tạo nên sự kết nối tự nhiên giữa hai dấu mốc: Một ngày mở ra kỷ nguyên độc lập của dân tộc và một ngày đánh dấu miền Nam được giải phóng, đất nước thống nhất.
“Việc đưa chương trình từ Quảng trường Ba Đình vào Dinh Độc Lập tạo nên sự kết nối giữa hai thời khắc lịch sử: Ngày 2/9/1945, khi Chủ tịch Hồ Chí Minh đọc Tuyên ngôn Độc lập và ngày 30/4/1975, khi đất nước hoàn thành sự nghiệp giải phóng miền Nam, thống nhất đất nước”, ông Duyệt nói.
Ông cho biết sẽ tham dự và mong chương trình thu hút càng đông người càng tốt, đặc biệt là người trẻ.
“Tôi rất mong muốn và háo hức chờ đón ngày được trải nghiệm ‘Trở về thời khắc thiêng liêng’”, ông chia sẻ.
“99 tuổi rồi, nhất định tôi sẽ tham gia!“
Trong số những cựu binh nhận lời tham dự chương trình, Đại tá Nguyễn Văn Tàu (tình báo Tư Cang) là trường hợp đặc biệt, bởi ngày 2/9/1945 không phải một sự kiện ông chỉ biết đến sau này qua sách báo.
Năm ấy ông 17 tuổi và đã sống trong không khí của những ngày Cách mạng Tháng Tám. Khi Chủ tịch Hồ Chí Minh đọc Tuyên ngôn Độc lập tại Quảng trường Ba Đình, chàng thanh niên Nguyễn Văn Tàu ở miền Nam nghe qua radio.
Đại tá Nguyễn Văn Tàu (tình báo Tư Cang) - Nguyên Cụm trưởng Cụm tình báo H.63.
Ông Tư Cang chỉ dùng một cách nói rất mộc khi nhớ lại cảm giác của mình lúc đó: “Mừng lắm”. Đất nước mà ông sinh ra từng nằm dưới ách cai trị của thực dân Pháp rồi phát xít Nhật, vì vậy với chàng trai 17 tuổi, thông tin Việt Nam trở thành một nước độc lập mang ý nghĩa rất khác.
81 năm sau, khi chúng tôi hỏi ông sẽ cảm thấy thế nào nếu nhờ công nghệ mà được đặt mình vào không gian Quảng trường Ba Đình ngày ấy, ông trả lời: “Cái đó vinh dự quá”. Nếu được chọn một vị trí, ông không nghĩ tới việc đứng gần Chủ tịch Hồ Chí Minh hay lễ đài, mà chỉ muốn “đứng cùng với quần chúng, với thanh niên vậy thôi”.
Ông cũng không mất nhiều thời gian để cân nhắc lời mời đến Dinh Độc Lập: “Nhất định tôi sẽ tham gia chương trình. Tôi rất mong chờ bữa đó, vì bây giờ cũng gần gần đất xa trời, 99 tuổi nhưng vẫn còn cho tôi sống mấy cuộc chiến tranh, nên nhất định tôi sẽ tham dự chương trình”.
Chương trình “Trở về thời khắc thiêng liêng” được thực hiện dưới sự chỉ đạo của Đài Tiếng nói Việt Nam (VOV), Báo Điện tử VTC News phối hợp cùng Viện Công nghệ Thông tin và Truyền thông CDIT tổ chức.
Chương trình sẽ diễn ra từ 8-18h, ngày 19-21/8/2026, tại Dinh Độc Lập, phường Bến Thành, TP.HCM.
Thông qua kính VR, người tham dự có thể trải nghiệm không gian tái hiện Quảng trường Ba Đình ngày 2/9/1945, thời khắc Chủ tịch Hồ Chí Minh đọc Tuyên ngôn Độc lập.
