Trong bối cảnh chuyển đổi số diễn ra mạnh mẽ, trí tuệ nhân tạo (AI) ngày càng được ứng dụng sâu rộng vào mọi lĩnh vực của đời sống kinh tế - xã hội, không gian an ninh quốc gia cũng đang có những thay đổi căn bản. Các nguy cơ không còn chỉ xuất hiện từ những yếu tố truyền thống mà có thể phát sinh, lan truyền với tốc độ rất nhanh trên không gian mạng, không gian nhận thức và trong các hệ thống dữ liệu, công nghệ quan trọng.
Nghị quyết số 22-NQ/TW “Về Chiến lược An ninh quốc gia” đặt ra yêu cầu tiếp tục đổi mới tư duy bảo vệ an ninh quốc gia, chuyển mạnh từ thế bị động ứng phó sang chủ động phòng ngừa, nhận diện và xử lý nguy cơ ngay từ khi mới phát sinh. Trong đó, bảo vệ an ninh “từ sớm, từ xa” không chỉ là yêu cầu đối với lực lượng chuyên trách mà phải trở thành phương thức xuyên suốt trong quản trị quốc gia, gắn bảo đảm an ninh với phát triển và xây dựng một xã hội an toàn, ổn định.
Yêu cầu mới về đảm bảo an ninh trong kỷ nguyên số
Tại Hội nghị tập huấn cán bộ chủ chốt toàn quốc sau Đại hội đại biểu toàn quốc Hội Cựu chiến binh Việt Nam lần thứ VIII diễn ra ngày 3/8, Thượng tướng Phạm Thế Tùng - Thứ trưởng Bộ Công an cho rằng, thế giới đang trải qua giai đoạn tình hình an ninh tiếp tục diễn biến phức tạp, căng thẳng và có xu hướng lan rộng, tác động tiêu cực đến kinh tế thế giới và đà phục hồi, tăng trưởng.
Đáng chú ý, khoa học công nghệ, nhất là công nghệ lưỡng dụng, trí tuệ nhân tạo (AI), công nghệ lượng tử và công nghệ sinh học đang phát triển nhanh chóng, làm thay đổi kết cấu lực lượng sản xuất, động lực phát triển cũng như tư duy, phương thức quản trị của nhiều quốc gia. Những công nghệ này trở thành nhân tố quan trọng đối với sức mạnh tổng hợp của các quốc gia, đồng thời mở ra cơ hội để các nước vươn lên, tạo đột phá trong phát triển.
Cùng với những cơ hội mà công nghệ mới mang lại, các nguy cơ an ninh phi truyền thống cũng ngày càng phức tạp. Thượng tướng Phạm Thế Tùng nhấn mạnh các vấn đề như an ninh mạng, tội phạm xuyên quốc gia, an ninh nguồn nước, an ninh lương thực, ô nhiễm môi trường, biến đổi khí hậu, thiên tai, dịch bệnh ngày càng gay gắt cả về tính chất, quy mô và mức độ tác động.
Đặc biệt, chủ quyền và an ninh trên những không gian mới như không gian mạng, không gian tầm thấp, không gian vũ trụ, không gian ngầm, không gian biển và đại dương đang trở thành thách thức thường trực. Trong đó, nguy cơ tấn công mạng quy mô lớn vào các cơ sở hạ tầng trọng yếu, đánh cắp thông tin, dữ liệu và hoạt động lừa đảo trực tuyến đặt ra yêu cầu cấp thiết về năng lực phòng ngừa.
Ở trong nước, các vấn đề an ninh mạng gia tăng cùng quá trình đẩy mạnh chuyển đổi số quốc gia. Hoạt động tấn công mạng, gián điệp mạng nhằm vào các cơ quan, doanh nghiệp diễn biến nghiêm trọng; các nhóm tin tặc tăng cường thu thập thông tin, tài liệu bí mật thông qua tấn công, phát tán và lây nhiễm mã độc. Hoạt động mã hóa dữ liệu nhằm vào các hệ thống thông tin cũng ngày càng tinh vi, trong khi một số đơn vị còn tồn tại những lỗ hổng bảo mật.
Đáng chú ý, không gian mạng còn bị lợi dụng để thực hiện nhiều loại tội phạm như lừa đảo, mua bán trái phép ma túy, vũ khí, rửa tiền, đánh bạc; đồng thời phát tán tin giả, thông tin sai sự thật, gây nhiễu loạn thông tin và ảnh hưởng đến an ninh, trật tự.
Những diễn biến này cho thấy bảo vệ an ninh “từ sớm, từ xa” phải bắt đầu từ khả năng nhận diện nguy cơ ngay trong những dấu hiệu đầu tiên. Không chờ đến khi một cuộc tấn công mạng gây tê liệt hệ thống, dữ liệu bị đánh cắp hoặc thông tin giả lan rộng mới xử lý, mà phải chủ động phát hiện những bất thường để ngăn chặn từ gốc.
Cụ thể hóa “từ sớm, từ xa” thành năng lực phòng ngừa thường trực
Theo Thiếu tướng, PGS.TS Nguyễn Văn Sáu, Phó Viện trưởng Viện Chiến lược và Lịch sử quốc phòng Việt Nam, trong bối cảnh chuyển đổi số và trí tuệ nhân tạo (AI) phát triển nhanh, bảo đảm an ninh quốc gia không thể chỉ là ngăn chặn nguy cơ khi sự cố xảy ra, mà phải chuyển mạnh sang chủ động phòng ngừa, dự báo và kiến tạo môi trường an ninh an toàn cho phát triển.
Một trong những ưu tiên trước hết là xây dựng năng lực tự chủ về công nghệ và dữ liệu. Dữ liệu quan trọng, hạ tầng số và các hệ thống thông tin thiết yếu cần được bảo vệ nghiêm ngặt; đồng thời phát triển các nền tảng, công nghệ lõi và năng lực AI trong nước, giảm phụ thuộc vào công nghệ bên ngoài đối với những lĩnh vực chiến lược. ưu tiên xây dựng năng lực tự chủ về công nghệ và dữ liệu.
Bên cạnh đó là hoàn thiện thể chế và chuẩn mực quản trị AI. Việt Nam cần xây dựng hành lang pháp lý đủ nhanh, linh hoạt và dựa trên rủi ro; quy định rõ trách nhiệm của tổ chức, doanh nghiệp và cá nhân; tăng cường kiểm định, đánh giá an toàn đối với các hệ thống AI có tác động lớn, nhất là trong những lĩnh vực liên quan trực tiếp đến quốc phòng, an ninh, tài chính, năng lượng và hạ tầng trọng yếu.
Cuối cùng là hình thành năng lực “phòng thủ số” nhiều tầng trên cơ sở kết nối, chia sẻ dữ liệu giữa các cơ quan; xây dựng hệ thống giám sát, cảnh báo sớm, phát hiện và ứng phó nhanh với tấn công mạng, giả mạo bằng AI, thao túng thông tin và các nguy cơ an ninh phi truyền thống.
Theo Thiếu tướng, PGS.TS Nguyễn Văn Sáu, quan điểm này cần được cụ thể hóa thành một quy trình gồm “nhận diện sớm - dự báo đúng - cảnh báo kịp thời - phòng ngừa từ gốc - xử lý nhanh - phục hồi hiệu quả”. Không chờ nguy cơ trở thành khủng hoảng mới hành động; phải chủ động phát hiện dấu hiệu bất thường ngay từ dữ liệu, công nghệ, thị trường và không gian mạng.
"Cốt lõi là xây dựng “thế trận an ninh số toàn dân”, trong đó Nhà nước giữ vai trò kiến tạo, lực lượng chuyên trách làm nòng cốt, doanh nghiệp công nghệ là lực lượng quan trọng và mỗi người dân là một chủ thể bảo vệ an ninh. Đó chính là cách biến “từ sớm, từ xa” thành năng lực phòng ngừa thường trực của quốc gia", Thiếu tướng, PGS, TS Nguyễn Văn Sáu nói.
